Krótka odpowiedź — i to, i to. Równe to historyczna Wołyń: niemal całe województwo przez wieki należało do ziemi wołyńskiej, województwa i guberni. A z natury dzieli się na pół: północ to Polesie z borami, bagnami i jeziorami, południe — Wyżyna Wołyńska z wzgórzami, czarnoziemami i zamkami, a pomiędzy nimi jeszcze wąski pas Małego Polesia. Dlatego mieszkaniec Sarn z pełnym prawem powie „jestem z Polesia”, a mieszkaniec Dubna — „jestem z Wołynia”.
Wyjaśnijmy dokładniej: czym jest Wołyń, czym jest Polesie, gdzie jest granica między nimi i z kim graniczy województwo.
Wołyń — to historia
Wołyń to historyczno-kulturowy region na północnym zachodzie Ukrainy, w dorzeczu południowych dopływów Prypeci i źródliskach Bugu Zachodniego. Nazwa pojawia się po raz pierwszy w kronice z roku 1077. Większość językoznawców wywodzi ją od starożytnego rdzenia o znaczeniu „mokry, wilgotny”, czyli „teren podmokły” — i bardzo pasuje to do północnych rejonów województwa.
W współczesnych granicach do Wołynia należą województwa wołyńskie i rówieńskie, zachodnia część Żytomierszczyzny, północ Tarnopolszczyzny, Chmielnicczyzny i Lwowszczyzny. Od 1797 roku te ziemie wchodziły w skład guberni wołyńskiej Imperium Rosyjskiego, między wojnami światowymi — do województwa wołyńskiego Polski z centrum w Łucku. Tylko skrajna północ Równego wokół Zaricznego wtedy należała do województwa poleskiego z centrum w Pińsku. Sama Równe powstało w 1939 roku.
Polesie — to przyroda
Polesie to naturalny i etnograficzny region lasów i bagien wzdłuż Prypeci, rozciągający się przez Ukrainę, Białoruś, Polskę i Rosję. W województwie rówieńskim to cała północna połowa: nizina poleska z wysokościami 140–180 metrów, w tym równina Klesowska. Geografowie zaliczają ją do Polesia Wołyńskiego — naturalnego obszaru pomiędzy Bugiem Zachodnim a Słuczą. Tu leżą Rówieński Rezerwat Przyrody, jeziora Białe i Nobel, Słupy Bazaltowe i bursztynowe piaski.
Polesie to także kultura: krzyże na cmentarzach ozdobione ręcznikami, archaiczne pieśni, poleskie gwary, bartnictwo i wsie, do których długo nie było dróg. O tym w artykule Polesie Rówieńskie: dokąd pojechać i co zobaczyć.
Gdzie przebiega granica
Granica między Polesiem Wołyńskim a Wyżyną Wołyńską (właściwie Wołyniem w sensie przyrodniczym) jest wyznaczana przez geografów mniej więcej linią Luboml — Kowel — Równe — Koreć. To właśnie Równe stoi na granicy: na północ od miasta zaczynają się bory i bagna, na południe — pagórkowate pola.
Południowa część województwa — Wyżyna Wołyńska z wysokościami 200–300 metrów. Najwyższe obszary to Wyżyna Powczańska, grzbiet Mizoćski, płaskowyże Rówieński i Hoszczański. Na samym południu do województwa wchodzą stoki Wyżyny Podolskiej — Woroniaki, i właśnie tam, koło wsi Drużba, znajduje się najwyższy punkt Równego — 372 metry. Najniższy, 134 metry, jest w dolinie Horynia na północy.
Małe Polesie
Jest jeszcze trzeci kraniec — Małe Polesie. To wąski, 20–25 kilometrów szeroki pas nizin pomiędzy Wyżyną Wołyńską a Podolską, rozciągający się od Rawy Ruskiej na Lwowszczyźnie do Sławuty i Szepetówki. Na Żytomierszczyźnie przebiega przez Dubieńszczyznę i okolice Ostroga, a najwęższe miejsce to dolina ostrogska, gdzie leży park narodowy „Dermanśko-Ostrogski”. Znów są tam piaski, sosny i bagna, ale otoczone wzgórzami. Północna granica Małego Polesia przebiega koło Berestecka, Kozina, Buszczy i Ostroga.
Cztery rejony
Od 2020 roku Żytomierszczyzna składa się z czterech rejonów i 64 terytorialnych wspólnot — 11 miejskich, 13 osiedlowych i 40 wiejskich. Przed reformą rejonów było szesnaście.
- Rejon waraski — północny zachód, centrum — Warasz. Całkowicie poleski: Jezioro Białe, Nobel, Zariczne, Wołodymyreć.
- Rejon sarnieński — północny wschód, centrum — Sarny. Również Polesie: Dubrowica, Rokitne, Klesów, bagna rezerwatu.
- Rejon żytomierski — w centrum, wokół ośrodka obwodowego. Jego północ jest poleska (Kostopol, Brzeźne, Sosnowe), południe to wyżyna i Małe Polesie (Ostróg, Zdołbunów, Mizoć).
- Rejon dubieński — południowy zachód, centrum — Dubno. Wyżyna Wołyńska i Małe Polesie: Dubno, Radziwiłów, Młynów, Kozin.
Z kim graniczy obwód
Żytomierszczyzna zajmuje 20 047 kilometrów kwadratowych — około 3,3 procent terytorium Ukrainy. Z północy na południe rozciąga się na 215 kilometrów, ze zachodu na wschód — na 186. Sąsiedzi:
- na zachodzie — obwód wołyński;
- na południowym zachodzie — lwowski;
- na południu — tarnopolski;
- na południowym wschodzie — chmielnicki;
- na wschodzie — żytomierski;
- na północy — Białoruś: obwody brzeskiego i homelskiego.
Na północy obwód graniczy z Białorusią, więc w przygranicznych wspólnotach mogą obowiązywać ograniczenia dotyczące pobytu i ruchu — sprawdzajcie komunikaty Państwowej Służby Granicznej przed podróżą.
Rzeki, które zbierają kraniec
Prawie wszystkie z niemal 170 rzek regionu należą do dorzecza Prypeci, która płynie północno-zachodnią krawędzią. Największe to Horyń ze Sluczą oraz Styra z Ikwą. Ciekawe jest to, że źródła Horynia, Styry i Ikwy leżą blisko siebie na Wyżynie Podolskiej, a potem rzeki rozchodzą się i niosą wodę przez całe Równe na północ, do poleskich bagien i do Prypeci. Tak rzeki łączą Wołyń i Polesie w jeden region.
Jak więc poprawnie mówić
Obie formy są poprawne, po prostu dotyczą różnych rzeczy. Jeśli mowa o historii, książętach, zamkach i kościołach — Równe jest sercem Wołynia: tu są Ostróg, Dubno, Koreć i Klewań. Jeśli o przyrodzie i kulturze ludowej północy — to Polesie, część wielkiego regionu od Bugu do Dniepru. A południowy pas wokół Ostróga i Kozyna ma jeszcze własną nazwę — Małe Polesie. Nasz przewodnik łączy to wszystko na stronie Równe.
