Litowież to wieś na zachodzie Wołynia, nad rzeką Berezką, prawym dopływem Bugu Zachodniego. Mieszka tu około 1400 osób, a sama wieś jest siedzibą hromady Litowież w rejonie włodzimierskim. Niegdyś Litowież był miasteczkiem z zamkiem i prawem magdeburskim, a dziś jego głównym zabytkiem jest drewniana cerkiew Ofiarowania Przenajświętszej Bogurodzicy z 1791 roku, która przetrwała dwie wojny światowe.
Zamek litewski
Nazwa wsi przypomina o książętach litewskich, którzy w XIV wieku wbudowali tu zamek z potężnymi umocnieniami ziemnymi i wieżami strażniczymi. Pierwsze wzmianki o Litowieżu w dokumentach pochodzą z XV wieku. W 1501 roku król Zygmunt I potwierdził nadanie miasteczku prawa magdeburskiego. W pobliżu wsi archeoloci odkryli osadę z epoki eneolitu i wczesnej epoki żelaza.
W 1615 roku syn księcia Konstantego Ostrogskiego, Janusz, który przeszedł na katolicyzm, zbudował na terenie zamku drewniany kościół św. Michała Archanioła. Pod koniec XVIII wieku brzeg Bugu Zachodniego osunął się i kościół znalazł się w stanie awaryjnym. O zamku i kościele przypominają dziś podania oraz nazwy terenowe.
Cerkiew Ofiarowania Przenajświętszej Bogurodzicy
Najstarszym zabytkiem Litowieża jest cerkiew Ofiarowania Przenajświętszej Bogurodzicy. Po raz pierwszy wspominana jest w 1610 roku: według podań stała przy wejściu do zamku, przed wieżą strażniczą. Dlatego południowo-wschodni brzeg Bugu długo nazywano tu Wiedinszczyną. Obecną drewnianą cerkiew wzniesiono w 1791 roku kosztem parafian, była ona znacznie większa od poprzedniej, a w XIX wieku dostudowano do niej drewnianą dzwonnicę.
Historia świątyni jest skomplikowana. W 1800 roku cerkiew przejęli unici i katolici, przez co stała się trójołtarzowa: księża różnych obrządków odprawiali tu nabożeństwa na zmianę, co trzecią niedzielę. Dopiero w 1830 roku cerkiew znów stała się w pełni prawosławna. W 1915 roku artyleria austro-węgierska zniszczyła główną świątynię wsi — cerkiew św. Paraskewy, i cerkiew Ofiarowania Przenajświętszej Bogurodzicy pozostała jedyną dawną cerkwią Litowieża. W czasach radzieckich nie udało się jej zamknąć. Od 1992 roku cerkiew jest zabytkiem architektury.
Świętości i kącik muzealny
W cerkwi zachowała się Ewangelia z 1810 roku z przestrzelonym na wskroś śladem po kuli, starodawna płaszczanica, którą wynoszą tylko raz w roku, oraz ikony na płótnie tkanym i drewnie. Niektóre wizerunki przypominają malarstwo katolickie — to echo wielowyznaniowej historii regionu. Miejscowi czczą ikonę Matki Bożej, która cudem ocalała podczas I wojny światowej. Społeczność urządziła w świątyni mały kącik muzealny z zabytkowymi przedmiotami.
Litowież na wideo
Kiedy jechać
Najlepiej latem i na początku jesieni. Po wizycie w cerkwii warto przejść się nad Bug Zachodni: wiosną mocno rozlewa się po okolicy.
W pobliżu
Iwanicze — dawny ośrodek rejonowy, Nowowołyńsk — niedaleko. Więcej — w artykule Rejon włodzimierski.
Jak dojechać
Litowież leży przy granicy z Polską, kilka kilometrów od Nowowołyńska. Z Nowowołyńska i Włodzimierza jeżdżą autobusy.
