Medwyn — wieś w rejonie białocerkiewskim obwodu kijowskiego, centrum Medwińskiej hromady wiejskiej. Leży nad rzeką Chorobri, na wododziale Rosi i Hnyłego Tikacza. Pierwsza wzmianka pisemna pochodzi z 1520 roku, chociaż historyk Pawło Klepatsky uważał tę datę za błąd i odczytywał ją jako 1620 rok, kiedy miasto otrzymało prawo magdeburskie.

W XVII wieku Medwyn był sotennym miasteczkiem pułku korsuńskiego. Później zasłynął powstaniami w latach 1919 i 1920 przeciwko władzy bolszewickiej, a w 1900 roku był jedną z największych wsi w regionie — liczył prawie 10 tysięcy mieszkańców. Według spisu z 2001 roku we wsi mieszkało 3749 osób.

Starożytność i legenda o nazwie

Na terenie wsi znaleziono osadę kultury trypolskiej, jamne groby z epoki brązu, zabytki kultury czerniachowskiej oraz ponad 30 kurhanów scytyjskich. Śladów miasta z X–XIII wieku, o którym opowiada legenda, archeolodzy nie odkryli.

Według legendy na tym miejscu stało wielkie grodzisko z czasów księcia Włodzimierza. Po najazdzie tatarskim mieszkańcy ukryli dzwony, a po stu latach znaleźli piwnice z miodem i winem. Beczki rozbito i napój popłynął do rzeki — stąd rzekomo „Med-wino”. To legenda, a nie potwierdzona etymologia.

Prawo magdeburskie i sotnia kozacka

W 1362 roku ziemia weszła w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, a od 1569 roku, po unii lubelskiej, Medwyn znajdował się pod władzą Rzeczypospolitej. Przywileje królewskie z 1620 i 1655 roku nadały miastu prawo magdeburskie, własne ziemie oraz wybieralnych starostów i sędziów.

W czasach powstania Chmielnickiego Medwyn stał się sotenym miastem pułku korsuńskiego. W październiku 1664 roku przez cztery tygodnie bezskutecznie obległy go wojska polskie Czernieckiego i Tetery. W 1685 roku miasto wyzwoliła armia kozacka Samijała Samusia. Po pokoju pruckim w 1711 roku władze polskie zniosły samorząd miejski i rozpoczęła się pańszczyzna. Od 1793 roku Medwyn był w składzie Imperium Rosyjskiego, a pod koniec XVIII wieku nabyli go hrabiowie Branickie.

Gmina żydowska

Żydzi mieszkali w Medwynie jeszcze za czasów Rzeczypospolitej. W 1897 roku było ich 1082 (11,1% mieszkańców), w 1910 około 1500, działały dwie synagogi. Zajmowali się rzemiosłem, drobnym handlem i dzierżawą; w 1914 roku Żydzi posiadali aptekę, trzy składy leśne i 26 sklepów.

Źródła różnie datują pogrom żydowski dokonany przez miejscowych chłopów: marzec 1918 lub styczeń 1919 roku. We wrześniu 1941 roku w Medwynie rozstrzelano kilkadziesiąt osób żydowskich. Do 1939 roku pozostało 125 żydowskich mieszkańców.

Powstania medwińskie

W kwietniu 1919 roku mieszkańcy Medwyna i Isajok pod wodzą atamana Hryhorija Pyrchawki i Kołomijca powstali przeciwko przymusowemu dostarczaniu produktów i bolszewikom, na krótko zajęli Bohusław, ale powstanie zostało stłumione. Źródła nazywają je także „Republiką Medwińską”.

W sierpniu 1920 roku powstanie wznowiono pod dowództwem atamana Lebiedzia (Chomy Sydorenki) z udziałem bandurzysty Antina Mytjaja. W październiku 1920 roku oddziały konne Budionnego otoczyły wieś, spalono około 600 domów, a w pobliżu uroczyska Kowtuniw las rozstrzelano około 80 mężczyzn, głównie młodych. Pomnik Republiki Medwińskiej wzniesiono w 2000 roku.

Głód i wojna

Podczas Hołodomoru w latach 1932–1933 zginęło około 14% mieszkańców; w muzeum zachowano listy ponad 400 ofiar. Niemiecka okupacja trwała od 27 lipca 1941 do 27 stycznia 1944 roku: naziści zamordowali 228 mieszkańców, 470 młodych ludzi wywieziono na przymusowe roboty do Niemiec. Na frontach walczyło 1007 medwińczyków, ponad pół tysiąca zginęło — źródła podają różne liczby.

Co jest we wsi dzisiaj

Botaniczna pamiątka przyrody „Medwyn dąb” — drzewo mające około 600 lat, o wysokości 25 m i obwodzie 6,10 m; obszar ochronny 0,02 ha ustanowiono w 2010 roku. Działają cerkiew św. Mikołaja, gdzie nabożeństwa wznowiono w 1965 roku, oraz cerkiew Wniebowzięcia, którą spalono w 1920 roku, a nabożeństwa wznowiono w 1997 roku. We wsi stoi pomnik Tarasa Szewczenki z 1967 roku oraz budynek szkoły ministerialnej z 1910 roku. Z Medwyna pochodzą tenor Hryhorij Hrebiniczenco, bandurzysta Antin Mytiaj oraz autor piosenki „Płonie Medwyn” Iwan Dubyneć.

Budynek medwińskiej szkoły ministerialnej
Zdjęcie: Maryna Hohulia, CC BY-SA 4.0
Pomnik Tarasa Szewczenki przy szkole we wsi Medwyn
Zdjęcie: WestBam, CC BY-SA 4.0

Herb

Herb
Herb. Obraz: nie podano, domena publiczna (według Commons)