Cerkiew św. Pantelejmona to zabytek architektury o znaczeniu krajowym przy ulicy Romenskiej 1, w historycznej dzielnicy Świsze na południowo-zachodnich peryferiach Sum. Świątynia jest centralnym punktem kompozycyjnym dawnego dziedzińca biskupiego i monasteru św. Pantelejmona.
Cerkiew wzniesiono w 1911 roku na rezydencję biskupa wikariusza, który miał na stałe zamieszkać w Sumach. Za autora projektu świątyni uważany jest akademik architektury Aleksiej Szczusiew. Jednocześnie badacze odnotowują udział charkowskiego architekta eparchialnego Wołodymyra Pokrowskiego w tworzeniu zespołu monasteru.
Architektura
Cerkiew św. Pantelejmona została wzniesiona w formach architektury pskovsko-nowogrodzkiej z XII–XIII wieku. Zarazem jej architektura odzwierciedla kierunek historyzującego modernizmu początku XX wieku.
Jest to świątynia ceglana, otynkowana wewnątrz, jednokopułowa, czterofilarowa, typu krzyżowo-kopułowego. Budowla jest prostokątna w planie, z trzema półkolistymi apsydami.
Zachodnią część uzupełniają dzwonnica, dobudowana od strony północno-zachodniej, oraz pomieszczenie głównego wejścia ze schodami na chóry.
Zewnętrzna dekoracja wyróżnia się ozdobnymi szczytami, rozetami, niszami na malowidła oraz fryzami arkadkowymi na bębnie kopuły i apsydach. Na szczególną uwagę zasługuje portal głównego wejścia, ozdobiony półkolistym łukiem.
Historia zespołu monasteru
Budowę dziedzińca biskupiego rozpoczęto z myślą o stałym pobycie biskupa w Sumach. Głównym fundatorem budowy cerkwi był sumski kupiec i dobroczyńca Iwan Hryhorowycz Kuliszow, który pomagał wznosić świątynię wraz z braćmi.
W latach 1913–1915 formował się zespół monasteru. Obok cerkwi wzniesiono dwukondygnacyjny budynek biskupi według projektu Wołodymyra Pokrowskiego oraz budynek stróżówki. W korpusie mieściły się apartamenty biskupie oraz pomieszczenia dla braci zakonnej.
W 1920 roku dziedziniec biskupi zajęli mnisi z monasteru męskiego. Na początku lat 30. XX wieku został on zamknięty. Nabożeństwa w cerkwi św. Pantelejmona trwały do 1963 roku, po czym budynek wykorzystywano do celów gospodarczych, m.in. jako magazyn towarów przemysłowych.
W 1980 roku budynek starano się zaadaptować na planetarium. Zamiaru tego jednak nie zrealizowano. W październiku 1990 roku świątynię, korpus biskupi i stróżówkę zwrócono wspólnocie religijnej. Prace renowacyjne zakończono na początku 1991 roku, a pierwsze nabożeństwo w odbudowanej cerkwi odbyło się 18 stycznia.
Cerkiew św. Pantelejmona zachowała się jako centralna budowla historycznego zespołu na peryferiach Sum. Jej architektura wyróżnia się wśród świątyń miejskich nietypowym dla regionu sięganiem do staroruskich tradycji architektonicznych.
W pobliżu
Sumskie Obwodowe Muzeum Krajoznawcze, Sobor Przemienienia Pańskiego — w centrum Sum.
