Drewniana cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego stoi we wsi Horostyta w gminie Wyryki, ze dwadzieścia kilometrów na zachód od Włodawy. Świątynia znajduje się nieco na uboczu zabudowań wiejskich, przy drodze, wśród starych drzew, obok stoi osobna dzwonnica i rzeźbione ogrodzenie. Parafia jest tu jedną z najstarszych w regionie: pierwszą cerkiew wspomina się w 1521 roku, zaś obecną, drewnianą, wzniesiono w 1702 roku. Dziś jest to świątynia parafialna Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, do której należą także cerkwie filialne w Holi i Kaplonosach.
Pięć wieków parafii
Wzmianka z 1521 roku podaje jako fundatora cerkwi prawosławnego dziekana włodawskiego Jana Sopoćkę, a wśród dobroczyńców – Michała Kopcia. Wówczas świątynia była filią parafii w Opolu. W 1596 roku biskup chełmski przyjął unię brzeską i cerkiew wraz z całą eparchią chełmską stała się unicka. W 1699 roku w Horostycie była już samodzielna parafia unicka, a w 1702 roku ród Kopców, właściciele majątku Opole, wybudował nową drewnianą cerkiew – tę, która stoi do dziś. Gruntownie remontowano ją w latach 1793–1794, a w 1861 roku postawiono dzwonnicę i po raz kolejny odnowiono świątynię kosztem Stanisława Szlubowskiego, właściciela miejscowej cukrowni.
Od 1875 roku do akcji „Wisła”
W 1875 roku władze rosyjskie zlikwidowały unicką eparchię chełmską i parafia została przymusowo włączona do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Około 1880 roku w świątyni pojawił się nowy ikonostas. W 1915 roku większość prawosławnych mieszkańców udała się na bieżeństwo w głąb Rosji i do 1917 roku nabożeństwa odbywały się tylko sporadycznie.
Po wojnie o cerkiew ubiegali się zarówno prawosławni, jak i katolici, którzy powoływali się na jej unicką przeszłość. W 1923 roku otwarto cerkiew jako prawosławną i w okresie międzywojennym regularnie uczęszczało do niej około 150 osób. W 1947 roku prawosławnych mieszkańców wysiedlono w ramach akcji „Wisła”, a świątynię zamknięto. Parafię udało się reaktywować w 1953 roku. Duży remont w latach 2004–2010 odnowił ściany, fundamenty, gontowy dach, ikonostas i dzwonnicę, a w 2021 roku świątynia otrzymała nagrodę lubelskiego wojewódzkiego konserwatora zabytków. W tym samym roku, w 500. rocznicę pierwszej wzmianki, 26 września arcybiskup lubelski i chełmski Abel konsekrował odnowioną cerkiew.
Ikonostas i stare ikony
Cerkiew jest jednonawowa, z jedną kopułą, o konstrukcji zrębowej, szalowana deskami z zewnątrz i wewnątrz, pod dwuspadowym dachem gontowym; podczas nabożeństwa może pomieścić około stu osób. Jednorzędowy ikonostas z 1880 roku jest pomalowany na biało z brązowymi pilastrami. Znajdują się na nim: święty Mikołaj, święty Jerzy, anioł, Bogurodzica, Chrystus Pantokrator oraz Podwyższenie Krzyża.
Najcenniejszym zabytkiem jest późnogotycka ikona Podwyższenia Krzyża, malowana olejno na desce. Główną scenę otaczają mniejsze kwatery, wśród nich święci Antoni i Teodoryk Pieczerscy oraz książę Borys. Na lewo od ikonostasu w kiocie znajduje się ikona Matki Bożej z Dzieciątkiem z początku XIX wieku, a w świątyni przechowywane są ikony procesyjne z wizerunkami Matki Bożej Chełmskiej i Matki Bożej z Athonu. Cerkiew i dzwonnica wpisane są do rejestru zabytków.
Jak dojechać
Horostyta leży mniej więcej 20 km na zachód od Włodawy, skąd z Lublina i Chełma jeżdżą autobusy; dalej najwygodniej samochodem lub rowerem. O kilka kilometrów stąd leżą drewniana cerkiew i skansen w Holi oraz cerkiew cmentarna w Kaplonosach, więc wszystkie trzy świątynie należące do jednej parafii można łatwo obejrzeć w ciągu dnia. Lasami na zachód od Włodawy wiedzie Szlak Włodawskich Lasów, a szerzej o regionie piszemy w artykule Polskie Polesie. Do środka najprościej wejść podczas nabożeństwa lub po uzgodnieniu z parafią. Dla obywateli Ukrainy jest to Polska: potrzebny jest paszport biometryczny.
