Kościół Matki Bożej Częstochowskiej w Starym Brusie to murowana świątynia, wzniesiona na początku XIX wieku jako cerkiew unicka, czyli greckokatolicka. Stoi ona w centrum wsi, będącej siedzibą gminy Stary Brus w powiecie włodawskim, przy drodze wojewódzkiej nr 819. W ciągu dwóch stuleci świątynia dwukrotnie zmieniała wyznanie i w tym zawiera się cała historia Ziemi Chełmskiej. Razem z cmentarzem, dzwonnicą i kaplicą jest wpisana do rejestru zabytków.
Cerkiew pana Dobieckiego
Brus wzmiankowano po raz pierwszy w 1485 roku w aktach chełmskich. Nazwę tłumaczy się starym słowem „brus” — kamień szlifierski. W XVI wieku był to szlachecki zagrodowy folwark podzielony między siedmiu właścicieli, potem władali nim Horochowie, Chajeńscy, a w 1803 roku majątek odkupił Karol Grzymała-Dobiecki. Zbudował on dwór, założył park i w latach 1805–1807 wzniosł we wsi cerkiew unicką; pragnął utworzyć tu także parafia, lecz władze kościelne nie wyraziły na to zgody.
Około 1836 roku Brus kupiło Roch Jasieński. Odremontował on cerkiew po pożarze i uczynił ją prywatną kaplicą dworską, przy której mieszkali mnisi uniccy; prawdopodobnie to właśnie on postawił dzwonnicę przy cmentarzu.
Unicka, prawosławna, katolicka
W 1867 roku władze carskie zabrały świątynię do skarbu państwa, a w 1875 roku, kiedy na Ziemi Chełmskiej zlikwidowano unię, uczyniły ją cerkwią prawosławną. W tamtym czasie w Brusie mieszkało 940 osób: 620 prawosławnych (dawnych unitów), 180 katolików, 130 luteran i 10 Żydów. W 1918 roku, w odrodzonej Polsce, świątynię rekonserwowano, czyli powtórnie poświęcono, jako kościół rzymskokatolicki Matki Bożej Częstochowskiej. W okresie międzywojennym dobudowano do niego nowe prezbiterium i obrócono oś świątyni o 90 stopni.
Budowla jest eklektyczna, na planie krzyża greckiego. Wewnątrz najcenniejsza jest klasycystyczna chrzcielnica z piaskowca z około 1807 roku, rówieśniczka świątyni, oraz późnobarokowa rzeźba świętego Jana Nepomucena z początku XIX wieku. Obok kościoła znajduje się dzwonnica i kaplica z tego samego okresu. We wsi zachował się również drewniany czworak (budynki mieszkalne dla robotników dworskich) z początku XIX wieku pod nr 77, a sam dwór spłonął w 1944 roku.
Jak dojechać
Stary Brus leży około 20 km na zachód od Włodawy, przy drodze nr 819 do Sosnowicy. Około 10 km na zachód, w Pieszowoli, zaczyna się ścieżka przyrodnicza „Spławy” wzdłuż stawów Poleskiego Parku Narodowego. Niedaleko warto zobaczyć kościół św. Andrzeja Boboli w Wytycznie z pomnikiem bitwy z 1939 roku oraz drewniany kościół w Wereszczynie. Więcej o regionie — w artykule „Polskie Polesie: co zobaczyć za Bugiem”. Świątynia jest parafialna, więc najpewniej wejść do środka przed nabożeństwem. To Polska: obywatele Ukrainy potrzebują paszportu; do granicy z Białorusią jest stąd około 20 km.
