Powiat tomaszowski leży na południowo-wschodnim krańcu województwa lubelskiego, przy granicy z Ukrainą: 1487 km², około 75 tysięcy mieszkańców i trzynaście gmin. Sąsiaduje z powiatami zamojskim, biłgorajskim, hrubieszowskim i lubaczowskim w województwie podkarpackim. Siedzibą powiatu jest Tomaszów Lubelski, a na jego terenie leżą Roztocze Środkowe i Wschodnie, rezerwat „Nad Tanwią”, miejsce pamięci po obozie zagłady w Bełżcu oraz Tyszowce, gdzie w 1655 roku zawiązano konfederację przeciw Szwedom.

Położenie powiatu tomaszowskiego
Położenie powiatu tomaszowskiego w województwie lubelskim. Autor: Smat, CC BY-SA 2.0
Województwolubelskie
SiedzibaTomaszów Lubelski
Powierzchnia1487,1 km²
Ludność75 040 (31 grudnia 2025, dane GUS)
Gminy13: jedna miejska, trzy miejsko-wiejskie i dziewięć wiejskich
MiastaTomaszów Lubelski, Łaszczów, Tyszowce, Lubycza Królewska
Sąsiednie powiatybiłgorajski, zamojski, hrubieszowski, lubaczowski (woj. podkarpackie)

Historia

Ziemie powiatu leżały w dawnej ziemi bełskiej, na Rusi Czerwonej. W 1867 roku Tomaszów został siedzibą władz powiatowych. W czasie okupacji niemieckiej powiat zniesiono, a jego obszar podzielono między powiaty zamojski i hrubieszowski. Odtworzył go dekret PKWN z 21 sierpnia 1944 roku, przyłączając gminy, które wcześniej należały do likwidowanego powiatu rawskiego: Lubyczę Królewską, Uhnów i Tarnoszyn, a także gminę Bełżec. Umowa z 15 lutego 1951 roku, na mocy której Polska oddała ZSRR fragment województwa lubelskiego, odcięła od powiatu m.in. Bełz, Uhnów, Krystynopol i Waręż. W latach 1975–1998 tereny powiatu należały do województwa zamojskiego. Obecny powiat powstał w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej.

Herb

Herb powiatu tomaszowskiego
Herb powiatu tomaszowskiego

Herb powiatu ustanowiono 19 września 2000 roku. Na czerwonym polu stoi srebrny gryf w złotej koronie, który trzyma złotą Jelitę, herb rodu Zamojskich. Ta sama Jelita wiąże herb powiatu z historią miasta Tomaszowa, założonego przez Jana Zamoyskiego i nazwanego początkowo Jelitowem.

Trzynaście gmin

Miejska gmina Tomaszów Lubelski (13,29 km²) jest najmniejsza, a otacza ją wiejska gmina Tomaszów Lubelski (175,91 km²), największa pod względem ludności wśród gmin wiejskich powiatu. Miasto założył Jan Zamoyski, prawa miejskie dostało w 1621 roku.

Lubycza Królewska (gmina miejsko-wiejska, 208,09 km²) to największa gmina powiatu. Leży na Roztoczu Wschodnim i graniczy z Ukrainą; w jej granicach droga krajowa nr 17 dobiega do przejścia granicznego Hrebenne – Rawa Ruska. Miasto, założone około 1388 roku, miało prawa miejskie w latach 1759–1787 i odzyskało je 1 stycznia 2016 roku. W gminie są rezerwaty Jalinka (lasy grabowo-dębowe z jodłą) i Machnowska Góra (zbiorowiska kserotermiczne). W Lubyczy stoi neogotycki kościół z 1904 roku i drewniana dzwonnica z 1754 roku, przeniesiona w 1988 roku z Teniatysk.

Łaszczów (gmina miejsko-wiejska, 129,32 km²) leży nad Huczwą. Miasto lokowano w 1549 roku na prawie magdeburskim z woli króla Zygmunta Augusta dla rodziny Łaszczów; prawa miejskie utracono w 1870 roku, a odzyskano 1 stycznia 2010 roku. W 1745 roku Józef Łaszcz zaczął budować kościół i kolegium dla jezuitów. W 1897 roku Żydzi stanowili 90,3 procent mieszkańców. Zachowały się ruiny pałacu Szeptyckich z parkiem, ruiny synagogi urządzonej w dawnym arsenale zamku Łaszczów i cmentarz żydowski.

Tyszowce (gmina miejsko-wiejska, 128,31 km²) otrzymały prawa miejskie w 1419 roku, utraciły je w latach 1869–1870, a odzyskały 1 stycznia 2000 roku. W miasteczku mieszka około 2 tysięcy osób, choć w 1910 roku było ich 7620. Kościół św. Leonarda zbudowano w latach 1865–1870, a dzwonnicę dostawiono w 1907 roku. Cmentarz żydowski zniszczyli Niemcy w 1942 roku, odnowiono go w 1988 roku.

Bełżec (gmina wiejska, 33,52 km², najmniejsza wiejska gmina powiatu) dostał prawa miejskie w 1607 roku, ale w XVII wieku je stracił. W 1942 roku Niemcy założyli tu obóz zagłady, o którym piszemy niżej. Przy wsi jest stacja kolejowa Bełżec, na którą docierają pociągi Regio.

Jarczów (105,65 km²) leży na Równinie Bełskiej. Wieś po raz pierwszy wspomniano w 1487 roku. Drewniana cerkiew św. Mikołaja z początku XVII wieku była unicka, od około 1870 roku prawosławna, a od 1921 roku jest kościołem katolickim. W nocy z 24 na 25 października 1863 roku powstańcy majora Czyżewicza pobili tu Kozaków. W miejscowości usypano kopiec Józefa Piłsudskiego.

Krynice (73,55 km²) mają kościół parafialny św. Stanisława Biskupa z lat 1918–1920 i zespół dworski z pierwszej połowy XIX wieku, wpisany do rejestru zabytków w 1988 roku. Wieś należała kolejno do Łabuńskich, Oleśnickich, a od 1603 roku do Zamoyskich.

Rachanie (89,25 km²) były prywatnym miastem szlacheckim, lokowanym w 1426 roku; prawa miejskie utraciły w 1772 roku. Na wzgórzu we wschodniej części wsi stoją pozostałości zamku z XVI i XVII wieku z lochami z XVII stulecia, a kościół parafialny Przemienienia Pańskiego powstał w latach 1769–1797.

Susiec (190,77 km², druga co do wielkości gmina powiatu) leży na styku Roztocza Środkowego i Wschodniego. W gminie 54 procent powierzchni zajmują lasy. Chronią je rezerwaty „Nad Tanwią” i „Nowiny”. Wieś po raz pierwszy wspomniano w 1582 roku, a w 1643 roku Jan „Sobiepan” Zamoyski przeniósł tu hutę żelaza. W 1936 roku w pobliżu rozbił się samolot Lockheed Electra — to pierwszy wypadek polskiego samolotu pasażerskiego na terytorium kraju. W Suścu stoi kościół św. Jana Nepomucena z 1800 roku, wieża widokowa z 2013 roku i pomnik Kargula i Pawlaka, bohaterów filmowej trylogii Sylwestra Chęcińskiego, odsłonięty w 2009 roku.

Tarnawatka (82,87 km²) to gmina z przewagą gruntów rolnych: zajmują 63 procent powierzchni, lasy — 26 procent. W lesie chroni się rezerwat Skrzypny Ostrów, w którym rośnie fragment starego lasu mieszanego z modrzewiem polskim.

Telatyn (111,77 km²) leży przy drodze wojewódzkiej nr 852. Do wysiedlenia ukraińskiej ludności w latach 40. XX wieku stała tu cerkiew św. Michała Archanioła, zbudowana po 1875 roku; potem ją opuszczono i rozebrano. We wsi stoi pomnik Piłsudskiego odsłonięty w 1933 roku.

Ulhówek (146,63 km²) to najbardziej oddalona od Lublina siedziba gminy w województwie. Wieś wymieniono w 1388 roku, a od 1925 do 1 stycznia 1985 roku miała przystanek na wąskotorowej linii do Hrubieszowa. Kościół parafialny pw. św. Maksymiliana Kolbego zbudowano w 1984 roku.

Rezerwaty i Roztocze

Wieża widokowa w Suścu
Wieża widokowa w Suścu. Fot.: Bartek z Polski, CC0

Roztocze ciągnie się na długości około 180 km od Kraśnika do Lwowa i ma od 12 do 32 km szerokości; dzieli się na Zachodnie, Środkowe i Wschodnie. Powiat obejmuje fragment Roztocza Środkowego i Wschodniego, a przez Susiec i okolice przebiega granica między nimi. Najbardziej znany jest rezerwat „Nad Tanwią”: chroni doliny rzek Tanew i Jeleń, gdzie nurt przelewa się przez progi skalne, a jodła występuje na skraju swojego naturalnego zasięgu. Największe progi, o wysokości do 1,5 m, noszą lokalną nazwę szumów lub szypotów. Rezerwat „Nowiny” chroni roślinność wodną i torfowiska, a „Skrzypny Ostrów” — stary las z modrzewiem. Rezerwat geologiczny Piekiełko koło Tomaszowa powstał w 1962 roku, by chronić nietypowe dla regionu głazy piaskowca.

Bełżec

Wejście na teren pomnika w Bełżcu
Wejście na teren pomnika w Bełżcu. Fot.: Dreamcatcher25, CC BY-SA 4.0

Obóz zagłady w Bełżcu działał od 17 marca 1942 roku do czerwca 1943 roku. Według szacunków historyków zginęło w nim około 450 tysięcy ludzi, głównie Żydów, a wojnę przeżyło tylko dwóch–czterech więźniów. Komendantami byli kolejno Christian Wirth (do sierpnia 1942 roku) i Gottlieb Hering. Muzeum – Miejsce Pamięci w Bełżcu powstało 1 stycznia 2004 roku jako oddział Państwowego Muzeum na Majdanku, a pomnik odsłonięto 3 czerwca 2004 roku. Jego głównym elementem jest sztuczny kopiec pokryty żużlem, z korytarzem schodzącym na około 9 m i niszą z cytatem z Księgi Hioba, a żeliwne tablice wymieniają miejscowości, z których deportowano Żydów. Co roku 17 marca odbywają się tu uroczystości rocznicowe.

Tyszowce i konfederacja

W Tyszowcach 29 grudnia 1655 roku hetmani Stanisław „Rewera” Potocki i Stanisław Lanckoroński zawiązali konfederację, która miała wznowić walkę ze Szwedami i przywrócić wojsko pod władzę Jana Kazimierza. Król nie potwierdził jej uchwał, a nowy akt konfederacji podpisano w jego obecności w Łańcucie. W miejscowym kościele pokazuje się dwanaście świec: według tradycji Szwedzi podarowali je mieszkańcom, a w środku miał być proch. Każda ma około 5 m wysokości i waży około 45 kg.

Dojazd

Główną osią powiatu jest droga krajowa nr 17 z Warszawy do Hrebennego, uzupełniają ją drogi wojewódzkie nr 850, 852 i 853. Stacja Bełżec obsługuje pociągi Regio: według danych z 2024 roku kursują z Zamościa, a przez część roku także z Lublina.