Tomaszów Lubelski leży na południowym wschodzie województwa lubelskiego, na Roztoczu Środkowym, nad rzeką Sołokiją. To siedziba powiatu tomaszowskiego, miasto w pobliżu granicy z Ukrainą: do przejścia Hrebenne – Rawa Ruska jest stąd niedaleko, a droga krajowa nr 17 z Warszawy kończy się właśnie w Hrebennem. Miasto założył w końcu XVI wieku Jan Zamoyski, a prawa miejskie dostało w 1621 roku. We wrześniu 1939 roku pod Tomaszowem rozegrała się jedna z największych bitew kampanii wrześniowej.

Województwolubelskie
Powiattomaszowski (Tomaszów Lubelski jest jego siedzibą)
Gminamiejska Tomaszów Lubelski; gmina wiejska o tej samej nazwie otacza miasto, ale jest odrębną jednostką
Ludność17 292 (31 grudnia 2025, dane GUS)
Powierzchnia13,29 km²
Założenie osadykoniec XVI wieku (Jelitów), nazwa Tomaszów od 1613 roku
Prawa miejskie1621 rok

Od Jelitowa do miasta powiatowego

Osadę nad Sołokiją założył kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski. Nazwano ją Jelitowem od herbu Zamojskich, a w 1613 roku przemianowano na Tomaszów na cześć jego syna Tomasza. Prawa miejskie nadał jej w 1621 roku Tomasz Zamoyski, a zatwierdził je król Zygmunt III Waza, który dodał miastu prawo składu soli. Już przed lokacją mieszkało tu około 400 rodzin, a około 1630 roku miasto liczyło prawie 4 tysiące osób i miało kilka cechów rzemieślniczych. Rozwój zahamowały w połowie XVII wieku wojny ze Szwedami i Chmielnickim oraz epidemie, a w 1676 roku miasto splądrował starosta jasielski Tomasz Brodecki.

W 1775 roku wielki pożar zniszczył znaczną część zabudowy. W latach 1794–1830 działała w Tomaszowie znana wytwórnia fajansów. Po 1815 roku miasto znalazło się w Królestwie Kongresowym, pod panowaniem rosyjskim, kilka kilometrów od granicy z austriacką Galicją. Od 1866 roku nie należało już do ordynacji zamojskiej, a w 1867 roku zostało siedzibą władz powiatowych; liczyło wtedy 3614 mieszkańców, a w 1890 roku już 7277. Pod koniec stulecia stacjonował tu garnizon straży granicznej: 400 ludzi i 300 koni.

W powstaniu styczniowym Tomaszów był siedzibą terenowych władz powstańczych, tzw. Tomaszowskiego Rządu Wolności. Polacy zajęli miasto 20 stycznia 1863 roku, a cztery dni później wkroczył do niego oddział rosyjskiego pułkownika Emanowa. 5 lutego 1863 roku jego żołnierze dokonali rzezi mieszkańców; ekshumacja 19 lutego potwierdziła śmierć 23 osób. Po wojnie polsko-bolszewickiej, w marcu 1921 roku, miasto odwiedził Józef Piłsudski i odebrał tu defiladę wojsk, które wygrały bitwę pod Komarowem. W 1921 roku Żydzi stanowili 65 procent mieszkańców miasta, w 1931 roku — 54 procent.

Wrzesień 1939 i okupacja

Niemieckie bombardowanie 7 września 1939 roku mocno zniszczyło miasto. W dniach 17–20 września zjednoczone armie „Kraków” i „Lublin” pod dowództwem gen. Tadeusza Piskora stoczyły pod Tomaszowem bitwę z wojskami niemieckimi. Wzięło w niej udział największe w kampanii wrześniowej polskie zgrupowanie pancerne, około 80 wozów bojowych, w tym 22 czołgi 7TP. Polskie uderzenie pancerne zajęło początkowo Tomaszów, ale potem trzeba było się wycofać; próby przebicia się nie powiodły, do niewoli trafiło około 20 tysięcy żołnierzy, w tym gen. Piskor. Druga bitwa, 22–27 września, objęła Front Północny gen. Stefana Dąb-Biernackiego; 22 września Nowogródzka Brygada Kawalerii gen. Władysława Andersa zaatakowała pobliski Krasnobród. Jej wynik był podobny: kapitulacja podpisana 26 września. Rekonstrukcje bitew odbywają się w mieście od 2008 roku w trzecią niedzielę września.

Rekonstrukcja bitwy pod Tomaszowem Lubelskim
Rekonstrukcja bitwy pod Tomaszowem Lubelskim. Fot.: Pftf, CC BY-SA 4.0

W czasie okupacji Niemcy w 1941 roku utworzyli getto dla około 1500 Żydów. W 1942 roku wywieziono ich do getta w Cieszanowie, a stamtąd do obozu zagłady w Bełżcu; ostatniego mieszkańca wyznania mojżeszowego rozstrzelano w listopadzie 1943 roku. 22 lipca 1944 roku po zaciętych walkach miasto zdobyły wojska Armii Czerwonej i oddziały Armii Krajowej ppłk. Wilhelma Szczepankiewicza. W latach 1944–1956 działało tu więzienie NKWD i UB zwane „Smoczą Jamą”; dziś w jego budynku mieści się muzeum. W 1977 roku miasto odznaczono Orderem Krzyża Grunwaldu II klasy.

Drewniany kościół, cerkiew i ślady żydowskie

Najstarszy zabytek miasta to drewniany kościół parafialny pw. Zwiastowania NMP, zbudowany w 1627 roku i przebudowany w 1727 roku, dziś także sanktuarium. W ołtarzu znajduje się obraz Matki Bożej Szkaplerznej. Obok stoi drewniana dzwonnica zrębowa z XVIII wieku i cmentarz kościelny. Na Rynku stoi prawosławna cerkiew św. Mikołaja z 1889 roku, która należy do parafii Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Cerkiew św. Mikołaja w Tomaszowie Lubelskim
Cerkiew św. Mikołaja na Rynku. Fot.: Henryk Bielamowicz, CC BY-SA 4.0

Do rejestru zabytków wpisano też układ urbanistyczny miasta i kilka budynków z lat 20. i 30. XX wieku przy ulicy Lwowskiej: willę z 1934 roku, budynek Wydziału Powiatowego Sejmiku Tomaszowskiego z 1925 roku i Dom Związku Ziemian z 1930 roku, w którym dziś mieści się sąd rejonowy. Wpisana jest również drewniana „Herbaciarnia” z 1895 roku na Rynku oraz II Liceum Ogólnokształcące wzniesione w latach 1923–1925. Na cmentarzu parafialnym znajduje się grobowiec rodzin Bujalskich i Bohlenów z przełomu XIX i XX wieku. W 2021 roku przed I Liceum Ogólnokształcącym odsłonięto Łuk Zwycięstwa: sześciometrową betonową budowlę z brązowymi zdobieniami, upamiętniającą stulecie Bitwy Warszawskiej i pobyt Piłsudskiego w mieście.

Cmentarz żydowski zajmuje około 2 hektarów i zachowało się na nim około 30 macew oraz dwa ohele. Prace porządkowe i budowę pomnika ofiar Zagłady przeprowadzono tu w 1993 roku. Dwie dawne synagogi miasta nie zachowały się. Wśród miejsc muzealnych w mieście wymienia się Muzeum Regionalne im. Janusza Petera i Izbę Pamięci Terroru Komunistycznego.

Herb

Herb Tomaszowa Lubelskiego
Herb Tomaszowa Lubelskiego

Herb miasta ustanowiła uchwała nr XXXII/252/2001 Rady Miasta z 26 marca 2001 roku. Przedstawia św. Tomasza Apostoła, patrona z nazwy miasta, stojącego na zielonym polu, w białych szatach, z czerwonym płaszczem i złotą aureolą; w prawej ręce trzyma włócznię. U jego stóp widnieje herb Jelita — czerwona tarcza z trzema skrzyżowanymi złotymi włóczniami, nawiązanie do pierwotnej nazwy osady.

Roztocze w okolicy

Z miasta ruszają szlaki na Roztocze. W okolicy miasta leżą dwa chronione obiekty przyrodnicze: rezerwat geologiczny Piekiełko, utworzony w 1962 roku dla ochrony głazów piaskowca nietypowych dla tego regionu, oraz Biała Góra (349 m n.p.m.), wzniesienie około 4–5 km od centrum, z wyciągiem narciarskim, gdzie odbywają się zimowe zawody. W gminie Susiec, na południowy zachód, leży rezerwat „Nad Tanwią”, chroniący doliny rzek Tanew i Jeleń z progami skalnymi zwanymi szumami.

Jak dojechać

Przez miasto biegnie droga krajowa nr 17 Warszawa – Hrebenne, a także drogi wojewódzkie nr 850 i 853. Umowę na budowę obwodnicy Tomaszowa w ciągu drogi ekspresowej S17 podpisano 17 listopada 2017 roku. W mieście nie ma stacji kolejowej: najbliższa jest stacja Bełżec, około 8 km od centrum. Do końca 2009 roku jeździły stąd pociągi pasażerskie; od 2011 roku kursują do Bełżca Regio z Lublina, a według danych z 2024 roku także z Zamościa, przez część roku — w weekendy majowe i wakacje.

Miasta partnerskie

Tomaszów Lubelski współpracuje z ukraińskimi miastami Kiwerce, Żółkiew, Rawa Ruska, Śniatyn, Krzemieniec, Fastów i Wasylków.

Tomaszów Lubelski: pogoda i co zobaczyć w okolicy