Tomaszów Lubelski leży na południowym wschodzie województwa lubelskiego, na Roztoczu Środkowym, nad rzeką Sołokiją. To siedziba powiatu tomaszowskiego, miasto w pobliżu granicy z Ukrainą: do przejścia Hrebenne – Rawa Ruska jest stąd niedaleko, a droga krajowa nr 17 z Warszawy kończy się właśnie w Hrebennem. Miasto założył w końcu XVI wieku Jan Zamoyski, a prawa miejskie dostało w 1621 roku. We wrześniu 1939 roku pod Tomaszowem rozegrała się jedna z największych bitew kampanii wrześniowej.
| Województwo | lubelskie |
|---|---|
| Powiat | tomaszowski (Tomaszów Lubelski jest jego siedzibą) |
| Gmina | miejska Tomaszów Lubelski; gmina wiejska o tej samej nazwie otacza miasto, ale jest odrębną jednostką |
| Ludność | 17 292 (31 grudnia 2025, dane GUS) |
| Powierzchnia | 13,29 km² |
| Założenie osady | koniec XVI wieku (Jelitów), nazwa Tomaszów od 1613 roku |
| Prawa miejskie | 1621 rok |
Od Jelitowa do miasta powiatowego
Osadę nad Sołokiją założył kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski. Nazwano ją Jelitowem od herbu Zamojskich, a w 1613 roku przemianowano na Tomaszów na cześć jego syna Tomasza. Prawa miejskie nadał jej w 1621 roku Tomasz Zamoyski, a zatwierdził je król Zygmunt III Waza, który dodał miastu prawo składu soli. Już przed lokacją mieszkało tu około 400 rodzin, a około 1630 roku miasto liczyło prawie 4 tysiące osób i miało kilka cechów rzemieślniczych. Rozwój zahamowały w połowie XVII wieku wojny ze Szwedami i Chmielnickim oraz epidemie, a w 1676 roku miasto splądrował starosta jasielski Tomasz Brodecki.
W 1775 roku wielki pożar zniszczył znaczną część zabudowy. W latach 1794–1830 działała w Tomaszowie znana wytwórnia fajansów. Po 1815 roku miasto znalazło się w Królestwie Kongresowym, pod panowaniem rosyjskim, kilka kilometrów od granicy z austriacką Galicją. Od 1866 roku nie należało już do ordynacji zamojskiej, a w 1867 roku zostało siedzibą władz powiatowych; liczyło wtedy 3614 mieszkańców, a w 1890 roku już 7277. Pod koniec stulecia stacjonował tu garnizon straży granicznej: 400 ludzi i 300 koni.
W powstaniu styczniowym Tomaszów był siedzibą terenowych władz powstańczych, tzw. Tomaszowskiego Rządu Wolności. Polacy zajęli miasto 20 stycznia 1863 roku, a cztery dni później wkroczył do niego oddział rosyjskiego pułkownika Emanowa. 5 lutego 1863 roku jego żołnierze dokonali rzezi mieszkańców; ekshumacja 19 lutego potwierdziła śmierć 23 osób. Po wojnie polsko-bolszewickiej, w marcu 1921 roku, miasto odwiedził Józef Piłsudski i odebrał tu defiladę wojsk, które wygrały bitwę pod Komarowem. W 1921 roku Żydzi stanowili 65 procent mieszkańców miasta, w 1931 roku — 54 procent.
Wrzesień 1939 i okupacja
Niemieckie bombardowanie 7 września 1939 roku mocno zniszczyło miasto. W dniach 17–20 września zjednoczone armie „Kraków” i „Lublin” pod dowództwem gen. Tadeusza Piskora stoczyły pod Tomaszowem bitwę z wojskami niemieckimi. Wzięło w niej udział największe w kampanii wrześniowej polskie zgrupowanie pancerne, około 80 wozów bojowych, w tym 22 czołgi 7TP. Polskie uderzenie pancerne zajęło początkowo Tomaszów, ale potem trzeba było się wycofać; próby przebicia się nie powiodły, do niewoli trafiło około 20 tysięcy żołnierzy, w tym gen. Piskor. Druga bitwa, 22–27 września, objęła Front Północny gen. Stefana Dąb-Biernackiego; 22 września Nowogródzka Brygada Kawalerii gen. Władysława Andersa zaatakowała pobliski Krasnobród. Jej wynik był podobny: kapitulacja podpisana 26 września. Rekonstrukcje bitew odbywają się w mieście od 2008 roku w trzecią niedzielę września.

W czasie okupacji Niemcy w 1941 roku utworzyli getto dla około 1500 Żydów. W 1942 roku wywieziono ich do getta w Cieszanowie, a stamtąd do obozu zagłady w Bełżcu; ostatniego mieszkańca wyznania mojżeszowego rozstrzelano w listopadzie 1943 roku. 22 lipca 1944 roku po zaciętych walkach miasto zdobyły wojska Armii Czerwonej i oddziały Armii Krajowej ppłk. Wilhelma Szczepankiewicza. W latach 1944–1956 działało tu więzienie NKWD i UB zwane „Smoczą Jamą”; dziś w jego budynku mieści się muzeum. W 1977 roku miasto odznaczono Orderem Krzyża Grunwaldu II klasy.
Drewniany kościół, cerkiew i ślady żydowskie
Najstarszy zabytek miasta to drewniany kościół parafialny pw. Zwiastowania NMP, zbudowany w 1627 roku i przebudowany w 1727 roku, dziś także sanktuarium. W ołtarzu znajduje się obraz Matki Bożej Szkaplerznej. Obok stoi drewniana dzwonnica zrębowa z XVIII wieku i cmentarz kościelny. Na Rynku stoi prawosławna cerkiew św. Mikołaja z 1889 roku, która należy do parafii Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Do rejestru zabytków wpisano też układ urbanistyczny miasta i kilka budynków z lat 20. i 30. XX wieku przy ulicy Lwowskiej: willę z 1934 roku, budynek Wydziału Powiatowego Sejmiku Tomaszowskiego z 1925 roku i Dom Związku Ziemian z 1930 roku, w którym dziś mieści się sąd rejonowy. Wpisana jest również drewniana „Herbaciarnia” z 1895 roku na Rynku oraz II Liceum Ogólnokształcące wzniesione w latach 1923–1925. Na cmentarzu parafialnym znajduje się grobowiec rodzin Bujalskich i Bohlenów z przełomu XIX i XX wieku. W 2021 roku przed I Liceum Ogólnokształcącym odsłonięto Łuk Zwycięstwa: sześciometrową betonową budowlę z brązowymi zdobieniami, upamiętniającą stulecie Bitwy Warszawskiej i pobyt Piłsudskiego w mieście.
Cmentarz żydowski zajmuje około 2 hektarów i zachowało się na nim około 30 macew oraz dwa ohele. Prace porządkowe i budowę pomnika ofiar Zagłady przeprowadzono tu w 1993 roku. Dwie dawne synagogi miasta nie zachowały się. Wśród miejsc muzealnych w mieście wymienia się Muzeum Regionalne im. Janusza Petera i Izbę Pamięci Terroru Komunistycznego.
Herb

Herb miasta ustanowiła uchwała nr XXXII/252/2001 Rady Miasta z 26 marca 2001 roku. Przedstawia św. Tomasza Apostoła, patrona z nazwy miasta, stojącego na zielonym polu, w białych szatach, z czerwonym płaszczem i złotą aureolą; w prawej ręce trzyma włócznię. U jego stóp widnieje herb Jelita — czerwona tarcza z trzema skrzyżowanymi złotymi włóczniami, nawiązanie do pierwotnej nazwy osady.
Roztocze w okolicy
Z miasta ruszają szlaki na Roztocze. W okolicy miasta leżą dwa chronione obiekty przyrodnicze: rezerwat geologiczny Piekiełko, utworzony w 1962 roku dla ochrony głazów piaskowca nietypowych dla tego regionu, oraz Biała Góra (349 m n.p.m.), wzniesienie około 4–5 km od centrum, z wyciągiem narciarskim, gdzie odbywają się zimowe zawody. W gminie Susiec, na południowy zachód, leży rezerwat „Nad Tanwią”, chroniący doliny rzek Tanew i Jeleń z progami skalnymi zwanymi szumami.
Jak dojechać
Przez miasto biegnie droga krajowa nr 17 Warszawa – Hrebenne, a także drogi wojewódzkie nr 850 i 853. Umowę na budowę obwodnicy Tomaszowa w ciągu drogi ekspresowej S17 podpisano 17 listopada 2017 roku. W mieście nie ma stacji kolejowej: najbliższa jest stacja Bełżec, około 8 km od centrum. Do końca 2009 roku jeździły stąd pociągi pasażerskie; od 2011 roku kursują do Bełżca Regio z Lublina, a według danych z 2024 roku także z Zamościa, przez część roku — w weekendy majowe i wakacje.
Miasta partnerskie
Tomaszów Lubelski współpracuje z ukraińskimi miastami Kiwerce, Żółkiew, Rawa Ruska, Śniatyn, Krzemieniec, Fastów i Wasylków.