Dwuwieżowa świątynia przy ulicy Brzeskiej — najbardziej charakterystyczna barokowa budowla Białej Podlaskiej i jedna z najbardziej skomplikowanych pod względem losów. Zbudowano ją jako unicką cerkiew św. Barbary z klasztorem bazylianów, przez ponad sto lat przechowywano tu relikwie Jozafata Kuncewicza, potem świątynia stała się prawosławna, a od 1919 roku jest rzymskokatolickim kościołem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.
Świętość Jozafata Kuncewicza
Pojawienie się świątyni wiąże się z długim sporem między bazylianami a Radziwiłłami o relikwie polockiego unickiego arcybiskupa Jozafata Kuncewicza, który został zamordowany w Witebsku w 1623 roku. Radziwiłłowie ukrywali trumnę w kaplicy zamkowej. W 1743 roku za pośrednictwem delegata Stolicy Apostolskiej postanowiono: relikwie pozostają w Białej, ale właściciele miasta mają wybudować świątynię pod opieką bazylianów. W latach 1747–1759 na skraju miasta, na miejscu kościoła z 1690 roku, powstała monumentalna świątynia na planie łacińskiego krzyża. W 1765 roku uroczyście przeniesiono tam relikwie, a do świątyni zaczęli przyjeżdżać na listopadowe odpusty katolicy obu obrządków z całej Rzeczypospolitej.
Unicka, prawosławna, katolicka
W 1864 roku klasztor zamknięto, a w 1875 roku parafia przeszła do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego: w styczniu tego roku odbyła się tu ceremonia przyłączenia do prawosławia 50 tysięcy unitów i 26 księży z 45 okolicznych parafii. Jeszcze przed tym świątynię przebudowano według projektu Wiktora Syczugowa, stawiając na wieży cebulaste kopuły, a w 1873 roku trumnę Jozafata zamurowano w jednej z krypt, aby powstrzymać pielgrzymki. Po nowej przebudowie w 1891 roku kościół poświęcono jako Narodzenie Najświętszej Maryi Panny.
W 1915 roku, wraz z odwrotem armii rosyjskiej, duchowieństwo prawosławne wyjechało, a Niemcy zrobili ze świątyni ewangelicki garnizonowy kościół. W 1916 roku podczas wykopalisk Austriacy znaleźli trumnę św. Jozafata i w 1917 roku wywieźli ją do Wiednia. Później relikwie przewieziono do Rzymu, gdzie obecnie spoczywają w bazylice św. Piotra. W 1919 roku świątynię przekazano parafii rzymskokatolickiej i otrzymała ona obecny tytuł.
Architektura
To późnobarokowy, dwuwieżowy budynek z wysoką nawą i transeptem. Wnętrze po 1919 roku przystosowano do obrządku łacińskiego. Obok stoją dawne zabudowania klasztorne i murowany mur. Pamięć o świętości Jozafata w mieście jest żywa: w 2019 roku podczas remontu kaplicy zamkowej znaleziono miejsce, gdzie Radziwiłłowie niegdyś ukrywali jego trumnę, a w 2024 roku w Białej odbył się sympozjum naukowe poświęcone świętemu.
Jak dojechać
Świątynia stoi przy ulicy Brzeskiej 33a, na wschód od centrum. Biała Podlaska leży na linii kolejowej Warszawa – Terespol oraz przy trasie A2; dla Ukraińców to Polska, potrzebny jest paszport. Otwarte podczas nabożeństw. Obok — kościół św. Anny, kościół św. Antoniego i cerkiew św. Cyryla i Metodego. Więcej o regionie — w artykule Polskie Polesie.
