Boże Narodzenie na Polesiu to nie tylko choinka na centralnym placu. To także cicha droga pośród zaśnieżonych pól do wsi, gdzie nad chatami wznoszą się pociemniałe z czasem zwieńczenia drewnianej cerkwi. Kiedyś takich świątyń były tysiące, a przetrwały nieliczne: jedne spłonęły, inne rozebrano w czasach radzieckich. Te, które pozostały, stoją po 150–250 lat i do dziś gromadzą ludzi na nabożeństwa.
Zebraliśmy drewniane cerkwie z naszego przewodnika, które варто zobaczyć zimą: od Żytomierszczyzny i Wołynia po Sumszczyznę i Polskie Polesie. Każda z nich ma osobną stronę z historią, współrzędnymi i przyciskiem do wyznaczenia trasy.
Kiedy jechać
Prawosławny Kościół Ukrainy i grekokatolicy od 2023 roku obchodzą Boże Narodzenie 25 grudnia, a Wigilię — 24 grudnia. Najpiękniej przy wiejskich świątyniach jest w Wigilię i rano w Boże Narodzenie, gdy ludzie gromadzą się na nabożeństwo i kolędują. Rzymskokatolickie parafie w Polsce również świętują 25 grudnia, a parafie prawosławne w Polsce w większości przestrzegają starego kalendarza — u nich Boże Narodzenie przypada 7 stycznia.
Jeśli chcesz tylko obejrzeć architekturę i zrobić zdjęcia, najlepiej pojechać w zwykły dzień powszedni lub między świętami: jest mniej ludzi i można spokojnie obejść świątynię. Większość wiejskich cerkwi jest otwarta tylko podczas nabożeństw, więc nie zawsze uda się wejść do środka.
Żytomierszczyzna
Cerkiew Trójcy Świętej w Trokowiczach
Obok Czerniachowa stoi jedna z najbardziej niezwykłych drewnianych świątyń Polesia — Cerkiew Trójcy Świętej w Trokowiczach. Wzniesiono ją w 1791 roku kosztem pięciu wsi, które złożyły się na wspólną świątynię. Miejscowi mistrzowie wznieśli rzadką, siedmiozrębową i siedmiokopułową cerkiew: do trzech głównych zrębów dodali cztery symetryczne wieże. Jest to zabytek architektury o znaczeniu narodowym, a świątynia nadal działa.
Cerkiew Pokrowy w Horbulewie
W odległości 25 km od Czerniachowa, w Horbulewie, stoi cerkiew Pokrowy z 1746 roku, jedna z najstarszych drewnianych świątyń na Żytomierszczyźnie. Horbulew znany jest jako ojczyzna atamanów Sokołowskich, więc wyjazd łatwo połączyć z poznawaniem lokalnej historii. Z Trokowiczów do Horbulewa jest pół godziny drogi, obie świątynie można zobaczyć w jeden dzień.
Wołyń
Szepiel i Usicze nad Serną
Na zachód od Łucka, nad rzeką Serną, stoją dwie stare wołyńskie cerkwie. Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Szepielu wzniesiona została w 1780 roku: trzy zręby jeden za drugim, nad centralnym — bęben z latarnią i kopułą. Kilka kilometrów dalej, w Usiczach koło Torczyna, stoi cerkiew świętego Stefana z 1795 roku. Najciekawsze jest w niej wnętrze: wysokie łukowe otwory łączą całą przestrzeń świątyni.
Ostrowie koło Jezior Szackich
Cerkiew świętej Barbary w Ostrowiu — najstarsza w dawnej Szacczyźnie: naukowci datują ją na początek XVIII wieku, choć o parafii wspominano już w 1510 roku. Świątynia stoi na wzniesieniu nad jeziorem i zamyka perspektywę głównej ulicy. Zimą, gdy Jeziora Szackie skuwa lód, ten widok jest wyjątkowo piękny.
Kijowszczyzna
Na wschodzie obwodu, 19 km od Baryszówki, w dawnej kozackiej wsi Łukasze stoi cerkiew św. Michała z 1896 roku. Została wzniesiona przez lokalną społeczność i jest jedną z niewielu drewnianych cerkwi z XIX wieku na Kijowszczyźnie, które działają do dziś. Przez wieś przepływa Suchoberezycia, którą śluzy przekształciły w łańcuch stawów – zimą jest tu cicho i bardzo wiejsko.
Czernihowszczyzna
Cerkiew św. Jerzego w Sedniowie
W Sedniowie, na wzgórzu uroczyska Koronny Zamek, w centrum dawnego grodziska, stoi cerkiew św. Jerzego — monumentalna drewniana świątynia z epoki baroku, wzniesiona bez użycia ani jednego gwoździa. Datowana jest na połowę XVIII wieku, choć niektórzy badacze uważają ją za jeszcze starszą. Według tradycji święcili tu broń kozacy sotni sedniowskiej. Sedniów leży 25 km od Czernihowa, więc to dogodny cel wycieczki na pół dnia.
Cerkiew św. Katarzyny w Czernihowie
Wybierając się do Czernihowa, warto zwrócić uwagę także na cerkiew św. Katarzyny z 1715 roku. Jest murowana, ale powtarza formy kozackich świątyń drewnianych: pięć kopuł rozmieszczonych na planie krzyża. Dobrze to widać, porównując ją z cerkwią w Sedniowie.
Sumszczyzna
W Łebedynie znajduje się cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego, найstarsza świątynia miasta. Według lokalnej tradycji zbudowano ją z sosnowych bali bez gwoździ w 1789 roku, a pod centralną konstrukcją zrębową częściowo zachowały się dębowe słupy. Na Sumszczyźnie znajdują się też inne stare drewniane świątynie — w Konotopie na Zahrebelli oraz w Pyrihiwce nad Desną.
Bezpieczeństwo: północne rejony Sumszczyzny i Czernihowszczyzny w pobliżu granicy z Rosją są regularnie ostrzeliwane. Przed podróżą sprawdź wiadomości z danej hromady oraz mapę alarmów, a do hromad przygranicznych nie udawaj się bez potrzeby.
Polskie Polesie
Po drugiej stronie Bugu, w pobliżu Włodawy, zachowało się kilka drewnianych cerkwi, które przetrwały unię, wojny i przesiedlenia. Warto połączyć ich zwiedzanie z wyjazdem do Polski na święta.
- Cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego w Horostycie — 1702 rok, wolnostojąca dzwonnica i rzeźbione ogrodzenie. Obecnie jest to parafia prawosławna, do której należą również świątynie w Holi i Kaplonosach.
- Cerkiew w Holi — obok znajduje się stary cmentarz oraz skansen kultury ludowej Ziemi Chełmskiej i Podlasia, dzięki czemu można tu zobaczyć całą drewnianą wieś.
- Kościół św.św. Piotra i Pawła w Hannie — lata 1739–1742, wzniesiony przez ród Radziwiłłów dla grekokatolików; obecnie kościół rzymskokatolicki.
Jak zachować się w świątyni
- Podczas nabożeństwa fotografuj tylko z zewnątrz lub zapytaj o zgodę duchownego.
- W cerkwiach prawosławnych i greckokatolickich kobiety zazwyczaj nakrywają głowę, a mężczyźni zdejmują czapkę.
- Nie zostawiaj samochodu tuż przy bramie — w święta stoją tam ludzie i wozy z kolędnikami.
- Drewno łatwo się pali: świece stawiaj tylko w świecznikach, a obok świątyni nie pal.
Wskazówka na podróż
Drogi wiejskie na Polesiu zimą nie zawsze są odśnieżane, szczególnie w lasach. Weź zapas paliwa i naładowany powerbank, a trasę zaplanuj z wyprzedzeniem — na stronie każdej cerkwi znajduje się przycisk „Jak dojechać” ze współrzędnymi. O tradycjach świątecznych przeczytaj w naszym artykule o dawnych kolędach i szczodrówkach.
