Kostel świętej Anny — najstarsza świątynia Białej Podlaskiej i główna atrakcja epoki Radziwiłłów w mieście. Stoi w centrum, przy ulicy Warszawskiej, kilka minut pieszo od zespołu zamkowego. Historia budynku jest niezwykła: wzniesiony został przez protestantów, a katolickim kościołem uczynił go książę Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka”.
Od zboru do kościoła
Pierwsza świątynia w tym miejscu wzmiankowana jest w 1525 roku, więc w 2025 parafia świętowała 500-lecie. Po pożarze w 1572 roku na rumowisku powstał murowany dom, który służył jako zbór braci polskich — protestanckiej wspólnoty, zwanej także arianami. Przez niemal czterdzieści lat miasto było jednym z ośrodków tego nurtu. W 1596 roku Radziwiłł „Sierotka” wygnał braci polskich, przebudował budynek i w 1603 roku poświęcił go jako kościół świętej Anny.
Prostokątny korpus zachował cechy późnej gotyki: lekko ostrołukowe okna i przypory. Radziwiłł dobudował od wschodu węższe prezbiterium z apsydą, zakrystię i skarbczyk, a w zachodniej części urządzono trójarkadowy chór.
Kaplice i ołtarz
Od południa do świątyni przylega barokowa kaplica Różańcowa z 1625 roku — zaprojektowana jako kaplica grobowa Tekli z Wołłowicz, żony właściciela miasta Aleksandra Ludwika Radziwiłła. Od północy stoi kaplica świętego Jana Kantego z początku XVIII wieku, często nazywana najcenniejszym barokowym zabytkiem Podlasia: bogate stiuki, na sklepieniu sceny z życia i życia pozagrobowego Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła.
Główny ołtarz z czarnego marmuru dembińskiego wzniesiono do 1696 roku ze środków Katarzyny z Sobieskich Radziwiłłowej, siostry króla Jana III. U góry — herb Radziwiłłów: czarny orzeł z trzema złotymi trąbami na piersiach. Na jej życzenie nad sygnaturką umieszczono krzyż, u jego podnóża leży półksiężyc — na pamiątkę zwycięstwa Jana III nad Turkami pod Wiedniem w 1683 roku. Kruchtę w stylu neorenesansowym dobudowano w 1873 roku.
Wokół świątyni
Od wschodu częścią murowanego ogrodzenia jest trójarkadowa dzwonnica-brama. Korpus kościoła stał się wzorem dla mniejszej zamkowej kaplicy Radziwiłłów w Białej. W latach 1875–1915, gdy reformowany kościół świętego Antoniego pełnił funkcję cerkwi prawosławnej, część jego wyposażenia przechowywano właśnie tutaj. Niedaleko, w parku, stoi brązowa ławka Józefa Ignacego Kraszewskiego, odsłonięta w 2008 roku: pisarz w latach 1822–1826 uczył się w Akademii Bialskiej.
Jak dojechać
Biała Podlaska leży na linii kolejowej Warszawa — Terespol, pociągi z Warszawy jadą około dwóch godzin; od Lublina to około 120 km. Dla Ukraińców to Polska, potrzebny jest paszport zagraniczny. Kościół jest otwarty podczas nabożeństw. Obok znajduje się kościół św. Antoniego, dawny kościół bazylianów na Brzeskiej oraz kamienica „Pod Wieszczami”. Z miasta zaczyna się niebieski szlak do Hanny nad Bugiem, a szerzej o regionie w artykule Polskie Polesie.
