Murowana cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego we wsi Andruszki w obwodzie żytomierskim powstała w latach 1850–1859 na miejscu starszej drewnianej świątyni. Dzisiaj to jeden z głównych zabytków historycznych wsi, przypominający o czasach majątków ziemskich i przemysłu cukrowniczego w dawnym rejonie popielniańskim.
Historia wsi Andruszki
Andruszki są znane od 1683 roku. Według miejscowych podań nazwa pochodzi od nazwiska kozackiego sotnika Andruszczuka.
Kiedyś wieś wchodziła w skład klucza pawolochkiego książąt Lubomirskich, a w XVIII–XIX wieku wielokrotnie zmieniała właścicieli. Wśród nich wymieniani są:
- zianianin K. Weleżyński;
- Dionizy Pruszyński;
- hrabina A. Potocka;
- L. Bentkowski;
- kupcy Popowowie, a pod koniec XIX wieku — Olga Baskakowa.
Za czasów jednego z pierwszych właścicieli we wsi wzniesiono drewnianą cerkiew, która z czasem przestała mieścić wszystkich parafian i zaczęła popadać w ruinę.
Budowa murowanej świątyni
W latach 40. XIX wieku stary drewniany hram był już w niezadowalającym stanie, postanowiono więc w Andruszkach w Wzniesie nową murowaną cerkiew z wysoką dzwonnicą.
Kamienną cerkiew wzniesiono w 1850 roku, a poświęcono w 1859-m — budowa trwało prawie dziesięć lat.
Świątynię wzniesiono w tradycjach architektury prawosławnej tamtego okresu. Razem z cerkwią powstała też dzwonnica, która stała się dominantą architektoniczną wsi.
Do dziś zachowały się:
- sama cerkiew Wniebowstąpienia;
- dzwonnica;
- poszczególne stare budynki gospodarcze z XIX wieku.
Andruszki i cukrownia
Nowy etap rozwoju wsi wiąże się z cukrownią wybudowaną w pobliżu w 1850 roku — prawie jednocześnie z wmurowaniem kamienia węgielnego pod cerkiew. Z czasem zakład należał do kupców Popowów.
Zakład stał się jednym z głównych pracodawców w okolicy: za różnych właścicieli pracowało w nim od kilkudziesięciu do ponad tysiąca osób. To właśnie przemysł cukrowniczy wywarł duży wpływ na gospodarkę i wygląd wsi w drugiej połowie XIX wieku. Na początku XX wieku, w 1906 roku, doszło tu nawet do strajku robotników.
Dzwonnica i architektura
Szczególną uwagę przyciąga dzwonnica świątyni. Jest dobrze widoczna z daleka i stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów dawnych Andruszek.
Architektura cerkwie łączy w sobie:
- cechy późnego klasycyzmu;
- tradycyjne formy świątyń prawosławnych;
- charakterystyczne dla XIX wieku proporcje i elementy dekoracyjne.
Ciekawostka
W XIX wieku Andruszki były nie tylko centrum religijnym, ale także przemysłowym okolicy. Dzięki cukrowni wieś szybko się rozrastała, a cerkiew Wniebowstąpienia stała się ośrodkiem duchowym dla setek pracowników i ich rodzin.
