Wieś Pawołocz wchodzi w skład hromady osiedlowej Popilnia w rejonie żytomierskim i leży nad Rostawicą, z dala od wielkich dróg. Według spisu z 2001 roku mieszkały tu 1437 osoby, choć na początku XX wieku populacja sięgała prawie ośmiu tysięcy. Kiedyś Pawołocz była znaczącym miastem, ośrodkiem pułku kozackiego oraz ważnym centrum życia żydowskiego i chasydyzmu.
Dziś Pawołocz to zwykła wieś, ale ślady miejskiej przeszłości są widoczne do dziś: układ ulic, plac centralny, wały starego miasta i stare budynki.
Synagoga.
Pochodzenie nazwy i wczesna historia
Nazwę wsi wiąże się ze starożytnym słowem „pawołoka” — tak nazywano jedwab lub inną cenną tkaninę. Historyk Wawrzyniec Pohilewicz zaznaczał, że Pawołocz należała do najważniejszych miast Ukrainy.
W 1648 roku sformowano tu pułk pawołocki, który z przerwami istniał do 1714 roku. Bohdan Chmielnicki bywał w Pawołoczy kilka razy, w tym w 1651 roku po klęsce pod Beresteczkiem, kiedy stał tu wielki ufortyfikowany obóz kozacki. Z Pawołoczą wiąże się również postać pułkownika Iwana Popowycza, którego miejscowi nazywali Szramem: dowodził on pułkiem w latach 1660–1663 i stał się pierwowzorem pułkownika Szrama w powieści Pantelejmona Kulisza „Rada Czarna”.
Pawołocz na rysunku Napoleona Ordy. Ratusz, kościół i cerkiew.
Twierdza i struktura miejska
Stara Pawołocz była chroniona przez rzeki Rostawicę i Pawołoczkę, a z drugiej strony — wysokim wałem z fosą. W XVII wieku na wale stała murowana brama z wieżą, a sam zamek był drewniany. Fragmenty wałów zachowały się do naszych dni.
Miasto miało rozwiniętą strukturę z centralnym placem, ratuszem i regularnym układem ulic.
Młyn wodny, który Abramowicz sprzedał kupcowi Natanzonowi.
Abramowiczowie i zabytki XIX wieku
W latach 40. XIX wieku część miasteczka nabył dziedzic Stanisław Abramowicz; w 1868 roku sprzedał ją W. Hudyma-Lewkowiczowi. Z czasami Abramowicza wiąże się młyn wodny, który działał jeszcze w latach 2000., a także młyn w sąsiedniej wsi Buki — jeden z najstarszych w obwodzie kijowskim.
Wśród starych budynków Pawłoczy zachowały się również:
- spichlerze dworskie;
- ruiny siedziby ziemskiej;
- półzrujnowany budynek dworski;
- cmentarz żydowski — kirkut.
Tragiczne karty i chasydyzm
W 1753 roku biskup katolicki Kajetan Sołtyk zainicjował proces, w którym Żydów z Pawłoczy i okolic oskarżono o rytualny mord chrześcijańskiego chłopca. Pod wpływem tortur część oskarżonych zmuszono do przyjęcia chrztu, innych stracono. Wydarzenie to wstrząsnęło gminami żydowskimi regionu; według podaniom, mówił o nim z bólem także twórca chasydyzm Beszt.
Mimo to, na początku XX wieku Pawłocz pozostawała dużym miasteczkiem żydowskim z kilkoma synagogami i liczną gminą.
Pawłocz dzisiaj
Z dziedzictwa żydowskiego wsi zachowało się niewiele:
- murowana synagoga, zbudowana przez gminę w XVIII wieku; po renowacji w latach 1989–1993 mieści się w niej muzeum historyczno-krajoznawcze;
- kirkut przy wjeździe do wsi.
Malownicza dolina Rostawicy sprawia, że Pawłocz jest atrakcyjna dla osób interesujących się historią i architekturą regionu.
Dlaczego warto odwiedzić Pawłocz
- Docenić historyczny układ urbanistyczny miasta, wały i stare budynki.
- Odwiedzić muzeum w dawnej synagodze i zobaczyć kirkut.
- Przejść się malowniczymi brzegami Rostawicy.
- Dowiedzieć się więcej o historii pułku kozackiego, gminy żydowskiej i chasydyzmu.
Pawłocz łączy dziedzictwo historyczne, architekturę i pamięć duchową oraz pozostaje ciekawa dla turystów i badaczy historii Ukrainy.
Zdjęcia Romana Malenkowa, Serhija Szczerbija.
Wały starego miasta.
Spichlerz.
Budynek dworski.
