Na początku maja 1986 roku mieszkańców wsi Tołsty Las wyвеzli w ciągu zaledwie kilku dni — na zawsze. Razem z nimi strefę wykluczenia opuściła także żywa wspólnota parafialna cerkwi Świętego Zmartwychwstania. Unikalny drewniany zabytek baroku kozackiego z 1760 roku, wzniesiony bez ani jednego gwoździa i wpisany na listę zabytków architektury Ukraińskiej SRR, znalazł się bez ludzi, bez opieki i bez ochrony.
Widok od północnego wschodu. Zdjęcie z publikacji „Pamjatniki gradostroitielstwa i architiektury USSR” (Kijów: Budiwelnyk, 1983, t. 1, s. 147).
Najpierw świątynię ograbiono przez maruderów, potem spłonęła. W kwietniu 1996 roku, dziesięć lat po katastrofie, cerkiew zniknęła wraz z wiekową wsią — doszczętnie.
Tołsty Las: wieś z niemal sześciowiekową historią
Tołsty Las to dawna osada. Pierwsza wzmianka dokumentalna o niej datowana jest na 1427 rok: w gramocie wielkiego księcia litewskiego Witolda wieś przekazano klasztorowi św. Mikołaja. Zatem w momencie katastrofy czarnobylskiej miała za sobą ponad półtora tysiąca lat udokumentowanej historii [przypł. tłum.: w oryginale „п’ять з половиною століть” – ponad pięć i pół wieku].
W 1886 roku mieszkało tu 912 prawosławnych, 5 katolików i 62 Żydów. Była to duża i zróżnicowana pod względem religijnym poleska wieś przy linii kolejowej. W latach okupacji hitlerowskiej wywożono stąd ludzi na roboty przymusowe do Niemiec, a sama okolica była ważnym ośrodkiem ruchu partyzanckiego.
Cerkiew z 1760 roku: barok kozacki bez ani jednego gwoździa
W centrum wsi stała cerkiew Świętego Zmartwychwstania (cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego) — wybitny zabytek architektury.
Została konsekrowana w 1760 roku na miejscu starszej, rozebranej świątyni. Była wzorem ukraińskiego baroku kozackiego, a jej główną cechą było to, że nie miała ani jednego gwoździa: całą budowlę wzniesiono zgodnie z tradycyjnymi poleskimi technikami ciesielskimi, gdzie elementy łączono bez metalowych mocowań.
Cerkiew była trójdzielna — z zrębem centralnym, ołtarzem i babińcem. Świątynia miała trzy kopuły: centralną — świetlną, z oknami zapewniającymi naturalne oświetlenie; dwie boczne — ślepe, ukryte na zewnątrz pod dachem. Wewnątrz zachowały się XIX-wieczne polichromie.
W 1897 roku do babińca dobudowano kwadratową, dwukondygnacyjną dzwonnicę. Jej architektura jest oszczędna i wyrazista: niska dolna kondygnacja — na planie czworoboku — przechodziła w ośmioboczną górną, nakrytą dachem namiotowym.
Cerkiew wchodziła w skład oficjalnego rejestru zabytków architektury Ukraińskiej SRR — co oznacza, że państwo uznawało jej wyjątkową wartość kulturową.
Rok 1986: ewakuacja i początek końca
W dniach 2–3 maja 1986 roku mieszkańców Tołstego Lasu przesiedlono do wsi Hawronśky i Płachtianka w rejonie makarowskim obwodu kijowskiego — z powodu znacznego skażenia promieniotwórczego po awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej.
Razem z ludźmi wieś opuściła także wspólnota parafialna. Cerkiew znalazła się w próżni — bez gospodarzy, bez ochrony, w strefie o ograniczonym dostępie. Dla maruderów oznaczało to całkowitą bezkarność.
Świątynię ograbiono bezlitośnie. Zniknęło wszystko, co dało się wynieść: dawne ikony, naczynia liturgiczne, wystrój. Maruderów nie powstrzymało nawet skażenie radioaktywne. Naukowcy, którzy badali świątynię w 1995 roku, zarejestrowali pod jej dachem 1500 µR/h przy naturalnym tle wynoszącym 10–20 µR/h. Ci, którzy plądrowali cerkiew, świadomie lub nie ryzykowali własnym zdrowiem.
Kwiecień 1996 roku: ogień zabiera resztę
To, czego nie zdążyli zabrać maruderzy, zniszczył ogień.
Pod koniec kwietnia 1996 roku — prawie dokładnie dziesięć lat po katastrofie — cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego spłonęła doszczętnie wraz ze starą wsią. Pożar zniszczył zarówno sam budynek, jak i wszystko, co w nim jeszcze pozostało.
Tym sposobem zabytek architektury, który w momencie zagłady miał 236 lat, zniknął ostatecznie.
Co udało się uratować
Nie wszystko zostało bezpowrotnie stracone. Jeszcze przed pożarem, podczas ekspedycji poszukiwawczych w strefie wykluczenia, naukowcy z Narodowego Muzeum „Czarnobyl” zdążyli wywieźć część ocalałych obiektów.
Dziś w stałej ekspozycji Narodowego Muzeum „Czarnobyl” w Kijowie przechowywane są ikony z cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego oraz fragmenty wystroju ikonostasu. Obok nich znajdują się relikwie z cerkwi Świętego Michała Archanioła w Krasnem, odnalezione podczas tych samych ekspedycji w latach 1993–1995. Razem tworzą one muzealną pamięć o utraconym dziedzictwie sakralnym regionu Czarnobyla.
Tousty Las po cerkwi
19 sierpnia 1999 roku wieś Tousty Las została wykreślona z ewidencji z powodu braku mieszkańców. Między wysiedleniem a prawnym zniknięciem minęło 13 lat — typowa dla regionu Czarnobyla rozciągnięta w czasie likwidacja. Dziś teren ten należy do hromady Iwanków w rejonie wyyszhorodzkim obwodu kijowskiego.
W miejscu, gdzie stała cerkiew, panuje pustka. Po dawnej wsi pozostały chyba tylko zarośnięte podwórka i fragmenty fundamentów — oraz kilka ocalałych ikon w muzealnych gablotach w Kijowie.
Czy można tu dotrzeć
Tousty Las leży w Czarnobylskiej Strefie Awaryjnej (Zamkniętej), do której swobodny wstęp jest zabroniony. Wycieczki turystyczne do strefy zostały wstrzymane od początku pełnoskalowej wojny w 2022 roku; można tu dotrzeć wyłącznie za oficjalnym zezwoleniem Państwowej Agencji Ukrainy ds. Zarządzania Strefą Wycofania. Dlatego dziś jest to miejsce pamięci przeznaczone raczej do poznania poprzez muzeum „Czarnobyl” w Kijowie niż do samodzielnej wyprawy.
Co oznacza ta strata
Cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego w Toustym Lesie to jeden z najbardziej jaskrawych przykładów strat kulturowych spowodowanych katastrofą czarnobylską. Zbiegają się tu jednocześnie dramatyczne wątki: los zabytku architektury, który stał przez prawie dwa i pół wieku i zginął dziesięć lat po awarii; grabież, której nie powstrzymała nawet promieniotwórczość; oraz los samej wsi — ponad pięć wieków historii, które urwały się w ciągu kilku majowych dni 1986 roku.
Świątyni już nie ma. Ale to, co naukowcy zdążyli uratować – ikony i fragmenty rzeźb – pozostaje materialnym świadectwem tego, co kiedyś tu było.
