Polesie Żytomierskie wydaje się krainą piasku, torfu i wody, ale pod nim leży kamień — i miejscami wychodzi on bezpośrednio na powierzchnię. Żytomierszczyzna to jedyny region Ukrainy, gdzie wydobywa się bazalt, tutaj znajduje się jedno z głównych w kraju złóż bursztynu, a na północnym wschodzie, nad rzeką Slucz, odsłaniają się granity Ukraińskiej Tarczy. Poniżej — gdzie można zobaczyć te kamienie i co warto o nich wiedzieć.
Bazalt
W okolicach wsi Bazaltowe, Berestowiec i Nowy Berestowiec w rejonie żytomierskim nad wodą zalanych wyrobisk stoją zwarte szeregi czarno-szarych kolumn. To zastygła lawa dawnych wulkanów: bazalt, który podczas stygnięcia pęka na słupy o czterech-siedmiu krawędziach, o grubości od 0,6 do 1,2 metra i wysokości od trzech do trzydziestu metrów. Pomnik przyrody Bazaltowe słupy nazywany jest jednym z siedmiu cudów Ukrainy.
Wydobycie bazaltu rozpoczęto tu już w 1861 roku. Wieś Bazaltowe niegdyś nazywała się Janowa Dolina, a tę nazwę wciąż nosi złoże Iwano-Dolińskie z działającym kamieniołomem. W latach 30. XX wieku przy kamieniołomach zbudowano wzorcowe osiedle robotnicze z prostymi alejami wśród lasu, szkołą, przychodnią i stadionem — w 1943 roku zostało spalone i od tamtej pory nie odrodziło się. W bazaltach znajdują się agaty i ametysty.
Do słupów można podejść przez zalane stare wyrobiska; do czynnego kamieniołomu wchodzić nie wolno, a przy urwiskach i nad głęboką wodą należy zachować ostrożność.
Granit
Na północnym wschodzie obwodu, w pobliżu Klesowa i Tomaszhorodu, fundament krystaliczny zbliża się bardzo blisko do powierzchni. Klesów powstał na początku XX wieku przy stacji kolejowej i kamieniołomach granitu: międzywojnie kamieniołomy pracowały pełną parą, a granit przewożono wagonikami na tory. Sąsiedni Tomaszhoród również wyrosło wokół kamieniołomów, które działają do dziś. Stare zalane wyrobiska w pobliżu tych osiedli stopniowo stają się lokalnymi „jeziorami” pośród sosen.
Jeszcze bardziej imponująco granit prezentuje się nad rzeką Slucz. Między Hubkowem, Bilczakami i Maryninym rzeka przecina granity i gnejsy mające około dwóch miliardów lat, tworząc skały, bystrza i urwiska rezerwatu Sokole Góry. Obok chroniony jest rezerwat geologiczny „Marynińsko-Uściłskie granity” z odsłonięciami szarych, różowych i czerwonych granitów oraz pegmatytów, a na szczycie granitowej Kniazia Góry stoją ruiny twierdzy Hubkowskiej.
Bursztyn
Bursztyn z Żytomierszczyzny powstał około czterdziestu milionów lat temu, w eocenie, z żywicy dawnych lasów. Pod względem składu prawie nie różni się od bałtyckiego, ale rzemieślnicy zauważają jego zielonkawy odcień i mówią, że jest łatwiejszy w obróbce. Najbardziej znane złoża to Klesiowskie i Dubrowickie. Człowiek wykorzystywał poleskie bursztyny już w epoce kamienia: archeolodzy odnajdują z nich ozdoby i amulety.
Dla nauki bursztyn z Żytomierszczyzny to prawdziwy skarb: w nim zachowały się pająki, skorpiony, roztocza, muchy, osy, a mrówki opisane są w ponad sześćdziesięciu gatunkach. Kolekcję takich inkluzji gromadzi Instytut Zoologii imienia Szmalgauzena w Kijowie.
Przemysłowy wydobytek prowadziło państwowe przedsiębiorstwo „Bursztyn Ukrainy”, założone w 1993 roku. Jednak od połowy lat 2010 na północy obwodu rozwinęła się nielegalna eksploatacja: lasy zostały przetrzebione koparkami, ziemia wymyta wodą, a część regionu zamieniła się w strefę katastrofy ekologicznej. Miejsca kopalni są niebezpieczne — dziury, osuwiska, zalane wykopy — dlatego nie warto tam wchodzić, a wyroby z bursztynu lepiej kupować tylko u legalnych rzemieślników i w sklepach.
Muzeum bursztynu w Żytomierzu
Najlepsze okazy najłatwiej zobaczyć w centrum obwodowym. Muzeum bursztynu otwarto w 2010 roku na bazie żytomierskiej fabryki bursztynu, obecnie jest to oddział obwodowego muzeum krajoznawczego przy ulicy Symona Petlury. Pokazywane są tam kawałki bursztynu mające do czterdziestu milionów lat, kamienie z owadami w środku, wyroby jubilerskie oraz Bursztynowa Korona Ukrainy. Godziny otwarcia sprawdzaj na stronie muzeum.
Piasek do szkła
Osobna „kamienna” historia to piaski kwarcowe. W Rokitnem w 1888 roku belgijski hutnik Rosenberg kupił działkę piasków nadających się do wytopu szkła i otworzył małą hutę. Z czasem powstała tam duża huta szkła, a osiedle robotnicze przekształciło się w centrum gminy. Szkło z piasków rokitniańskich wytapiano ponad sto lat.
Szlak kamiennych miejsc
- Równe — Bazaltowe: Muzeum bursztynu w mieście, dalej na północ — Bazaltowe Kolumny; po drodze — Kostopol.
- Sarnieńszczyzna: Klesów z kamieniołomami i dendroparkiem, Tomaszhorod, Rokitne.
- Słucz: Hubków, Sokole Góry i granity koło Marynina.
Północ regionu graniczy z Białorusią, dlatego przed wyjazdem na Rokitniwszczyznę i Sarnieńszczyznę sprawdzajcie komunikaty Państwowej Służby Granicznej o ograniczeniach w gminach przygranicznych. Więcej o tym regionie — w artykułach Równe Polesie: dokąd pojechać i co zobaczyć oraz Równenszczyzna — to Polesie czy Wołyń.
