Lemesze to niewielka wieś koło Kozielca, z której wywodzi się ród Razumowskich. Tutaj, tuż przy trasie Kijów — Czernihów, stoi cerkiew Trzech Świętych z 1755 roku — pierwsza i najbardziej wybitna na Ukrainie świątynia typu tetrakonchowego, czyli z czterema półkolistymi absydami-konchami wokół środka. Wieś wspomina w powieści „Kniahyni” Taras Szewczenko.
Cerkiew nad grobem ojca
Świątynię wzniesiono na zamówienie i koszt hrabiego Ołeksija Razumowskiego nad grobem jego ojca, kozaka rejestrowego Hryhorija Rozuma, który zmarł około 1730 roku. Ołeksij, syn prostego kozaka z Lemeszów, stał się faworytem rosyjskiej thejcarowej Elżbiety, a jego brat Kyryło — ostatnim hetmanem Wojska Zaporoskiego. Budową najprawdopodobniej nadzorowała ich matka, Natalija Demjaniwna.
Budowę rozpoczęto w 1755 roku, cerkiew konsekrowano w 1760-im. Kto jest jej twórcą — nie wiadomo na pewno: wymieniani są Andrij Kwasow, Semen Karin lub Iwan Hryhorowycz-Barski. Nazwa na cześć trzech świętych — Grzegorza z Nazjanzu, Bazylego Wielkiego i Jana Złotoustego — nie jest przypadkowa: Grzegorz z Nazjanzu był patronem Hryhorija Rozuma.
Od baroku do klasycyzmu
Cerkiew jest murowana, z kopułą na okrągłym bębnie, ozdobionym spairowanymi pilastrami. Fasady są rozczłonkowane pilastrami porządku toskańskiego, nad ścianami znajdują się przerwane przyczółki, a w nich osiem małych owalnych okien. Detale wskazują na przejście od baroku do klasycyzmu, które zachodziło na Ukrainie w drugiej połowie XVIII wieku. W 1865 roku od zachodu dobudowano przedsionek z dzwonnicą, rozbierając zachodnią konchę.
Malowidła Bojczuka i magazyn nawozów
W latach 1913–1914 na zaproszenie potomka rodu Kamila Razumowskiego pracowali tutaj Mychajło Bojczuk, jego żona Sofija Nalepyńska-Bojczuk i Tymofij Bojczuk. Restaurowali oni rokokowy ikonostas oraz wnętrze, ale pracę przerwała I wojna światowa. Ikonostas i malowidła Bojczuka zniszczono w czasach radzieckich, a do 1980 roku w świątyni mieścił się magazyn nawozów mineralnych. Cerkiew zaczęto remontować tylko dlatego, że tędy miał przejść Ogień Olimpijski.
W wschodniej apsydzie zachowały się fragmenty malowidła olejnego z XVIII–XIX wieku, a ikonę Trzech Świętych podarowali potomkowie Razumowskich, którzy przyjeżdżali w ojczyznę przodków.
Jak dojechać
Lemesze leżą na trasie Kijów — Czernihów, kilka kilometrów na północ od Kozielca. Cerkiew widać prosto z drogi. Połącz wycieczkę z Kozielcem, gdzie stoi potężny Sobor Narodzenia Pańskiego, również powiązany z Razumowskimi, oraz z Baturzynem — stolicą hetmańską Kyryła Razumowskiego.
