Sobór Spasowski, czyli Przemienienia Pańskiego, stoi na Wale — dawnym detzyńcu Czernihowa. To jedna z najstarszych budowli Ukrainy: razem z Soborem Mądrości Bożej w Kijowie należy do nielicznych świątyń XI wieku, które przetrwały do naszych czasów w pierwotnej bryle. Niegdyś znajdowała się tu główna świątynia Księstwa Czernihowskiego oraz miejsce spoczynku jego książąt.
Sobór, którego budowę rozpoczął Mścisław
Świątynię ufundował w pierwszej połowie lat trzydziestych XI wieku książę czernihowski Mścisław Włodzimierzowic, brat Jarosława Mądrego. Kronika pod rokiem 1036 opisuje śmierć księcia i zauważa, że mury soboru wznosiły się wówczas jedynie „na wysokość jeźdźca” — człowieka na koniu z uniesioną ręką. Budowę ukończył już siostrzeniec Mścisława, Światosław Jarosławowicz, nie później niż w połowie XI wieku.
Odtąd Spas był katedrą eparchii czernihowskiej i zachował ten status aż do 1919 roku. W północno-wschodnim aneksie pochowano samego fundatora, Mścisława. Z czasem spoczęli tu również Światosław Jarosławowicz, jego synowie Oleg i Gleb oraz inni książęta z dynastii czernihowskiej.
Co warto dostrzec
Sobór jest trójnawowy, z trzema półkolistymi apsydami od wschodu i pięcioma kopułami. Elewacje są niemal pozbawione ozdób, ale warto przyjrzeć się ceglanym wzorom: na ścianach i bębnie ułożono „wachlarze”, motywy szachownicowe, krzyże, „słoneczka” oraz dużą meandrę na elewacji zachodniej.
Wewnątrz boczne części oddzielają od przestrzeni podkopułowej arkady wsparte na marmurowych kolumnach ze stylizowanymi kapitelami jońskimi. Ten bizantyjski zabieg nie powtórzył się już nigdzie w architekturze staroruskiej, dlatego marmurowe kolumny Spasa są prawdziwą rzadkością. Podobne kapitele znane są w Chersonezie oraz w Konstantynopolu.
Sobór przetrwał najazd mongolski w 1239 roku, pożary oraz kilka przebudów. Pierwszą wielką renowację przeprowadził w latach sześćdziesiątych XVII wieku arcybiskup Łazar Baranowicz. Późniejsze remonty zmieniły kształt wierzchołków kopuł i wież, jednak główna bryła dawnej świątyni została zachowana.
Obok na Wale
O krok dalej stoją Sobór Borysohlebski i budynek Kolegium Czernihowskiego, a dalej — armaty na krawędzi Wału, muzeum historyczne im. Tarnowskiego oraz widok na Desnę. Wszystkie te miejsca można odwiedzić, podążając szlakiem „Wałem i Trzeciakiem”.
Jak dojechać
Sobór stoi przy ulicy Preobrażeńskiej 1-A, w parku Wał w centrum Czernihowa — to 10–15 minut spacerem od Placu Czerwonego. Obiekt należy do Narodowego Rezerwatu Architektoniczno-Historycznego „Starożytny Czernihów”. Przed wizytą warto sprawdzić harmonogram zwiedzania z przewodnikiem oferowany przez rezerwat.
