Sobór Borysohlebski to druga świątynia książęca na czernihowskim Wale, sąsiad soboru Spaskiego. Jest młodszy od Spasa o około wiek i wzniesiony w XII wieku jako miejsce pochówku. Dziś to muzeum rezerwatu „Starożytny Czernihów” i Dom Dziedzictwa Chóralnego, gdzie rozbrzmiewa muzyka duchowa, a główną relikwią soboru są srebrne carskie wrata, zamówione przez hetmana Iwana Mazepę.
Pamięć o synu
W 1115 roku książę czernihowski Dawid Swiatosławowicz brał udział w przeniesieniu relikwii świętych Borysa i Gleba do nowej kamiennej świątyni w Wyszogrodzie. Pięć lat później, w 1120 roku, zmarł jego syn Rościsław i na pamiątkę o nim Dawid zaczął wznosić w Czernihowie sobór ku czci tych świętych, a obok — grobowiec dla siebie. W 1123 roku księcia pochowano właśnie tutaj.
Świątynia jest jednokopułowa, z sześcioma filarami, trzema nawami i trzema absydami, o wymiarach około 15,5 na 23,4 metra. Archeolodzy znaleźli fundamenty galerii, które kiedyś otaczały sobór. Nie odbudowano ich, ponieważ nie wiadomo, jak wyglądały, ale ich obrysy zaznaczono na ziemi.
Kościół, katedra, ruina i odrodzenie
Losy soboru potoczyły się burzliwie. Po najeździe mongolskim w 1239 roku został odnowiony, a w 1611 roku, podczas polskiego zdobycia Czernihowa, spłonął. W latach dwudziestych XVII wieku świątynię przejęli dominikanie i odbudowali jako kościół katolicki z dzwonnicą i klasztorem. Po powstaniu Chmielnickiego mnisi odszedł, a w 1659 roku Łazar Baranowicz ponownie uczynił sobór prawosławną świątynią katedralną. Obok mieszkali czernihowscy arcybiskupi, a z czasem przy klasztorze założono Kolegium Czernihowskie.
W 1930 roku z dzwonnicy zdjęto 14 dzwonów, a sobór zamknięto. W sierpniu 1941 roku trafiła w niego bomba lotnicza, sklepienia i absydy zawaliły się. W latach 1952–1958 architekt Mykoła Chołostenko odbudował świątynię w formach z epoki przedmongolskiej i właśnie taki surowy oraz dawny wygląd sobór ma obecnie.
Srebrne wrata i „srebrny idol”
Iwan Mazepa zamówił dla soboru srebrne carskie wrata w niemieckim Augsburgu. Wykonał je mistrz Philipp Jakob Drentwett. Na dole na skrzydle znajduje się herb hetmana, na płytce — data 1702. Między postaciami ewangelistów umieszczono medaliony ze Zwiastowaniem i „Drzewem Mojżesza”, które wznosi się ku figurze Chrystusa w pozłoconych promieniach. Znaki warsztatowe augsburskiego mistrza rozpoznano dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku.
Z wrotami wiąże się dawna historia: rzekomo podczas kopania wykopu pod dzwonnicę w 1701 roku znaleziono srebrnego idola, a jego srebro poszło na wrata. Analiza wykazała, że wrata są zrobione ze srebra próby 875, typowego dla europejskich jubilerów tamtego czasu, więc udowodnienie legendy lub jej obalenie jest niemożliwe.
Jak dojechać
Sobór stoi na Wale, przy ulicy Preobrażeńskiej, obok soboru Spaskiego i kolegium. Od centrum miasta to 10–15 minut pieszo. Miejsca te łączy spacer „Walem i Trzeciakiem”, a ogólny przegląd miasta znajduje się w artykule „Czernihów – ukraińska Rawenna nad Desną”.
