Kościół Podwyższenia Świętego Krzyża — parafialna świątynia w Podedwóżu, centrum gminy na wschodzie powiatu parczewskiego, około 22 km od Parczewa. Miejscowi nazywają go „czerwonym”, ponieważ jego neogotyckie wieże zbudowane są z czerwonej cegły, w przeciwieństwie do „białego” klasycystycznego kościoła obok. Obie świątynie są częścią długiej historii parafii w wsi Opole, z której wierni musieli zrezygnować na ponad czterdzieści lat.
Odebrany biały kościół
Parafię w Opolu założono w 1643 roku. Na początku XIX wieku Józef Szlubowski rozpoczął budowę rodzinnej kaplicy-pomnika grobowego, którą w 1811 roku ukończyli jego synowie Ignacy i Jan; w jej kryptach chowano członków rodu aż do 1868 roku. Ten klasycystyczny „biały” kościół Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, prawdopodobnie według projektu Piotra Aignera, stał się parafialnym. Pod koniec 1876 roku władze rosyjskie, uznając parafię za zagrożenie dla prawosławia, nie pozwoliły na mianowanie nowego proboszcza, w 1877 roku zakazały nabożeństw, a w 1890 roku przekazały budynek cerkwi prawosławnej. Wiernych obsługiwali księża z Sosnowicy.
Po ukazie o tolerancji religijnej z 1905 roku setki byłych uniatów przeszły na katolicyzm. 30 kwietnia 1906 roku samowolnie zajęli opuszczony kościół, ale 1 listopada wyrzuciła ich policja, a następnie duchowieństwo prawosławne uroczyście poświęciło budynek jako cerkiew. Spór trafił do Dumy Państwowej, która w 1910 roku odrzuciła wniosek katolików — jednocześnie rząd zezwolił na budowę nowego kościoła.
Neogotyk z czerwonej cegły
Projekt z 1911 roku przypisuje się Stefanowi Schillerowi lub Zygmuntowi Zdanowskiemu, który mógł przerobić koncepcję Schillera. Budowano w latach 1911–1914, poświęcono w 1914 roku. To trzy-nawowa świątynia salowa na planie prostokąta z asymetryczną fasadą: wyższa masywna kwadratowa wieża stoi na południowo-zachodnim rogu, niższa nad drugim piętrem przechodzi w ośmiobok. Obie wieńczą smukłe iglice. Fasadę zdobi duża rozeta z maswerkiem, nad nią — schodkowy szczyt z zębieniami i ostrołukowymi niszami podkreślonymi jasnym tynkiem.
Wewnątrz nawę dzielą ostrołukowe arkady na czworobocznych filarach z pękami kolumienek i roślinnymi kapitelami. Nawy przykryte są sklepieniem krzyżowym, prezbiterium — gwiaździstym. Nad prezbiterium znajdują się trzy ostrołukowe arkady loży, z których można obserwować nabożeństwo; z zakrystii prowadzą do nich spiralne schody w okrągłych wieżyczkach na północnych narożnikach budynku. W 1919 roku parafię odnowiono, a „biały” kościół zwrócono katolikom, stając się filialnym; w jego krypcie pochowany jest generał Filip Hauman.
Kapliczka z 1646 roku
Na skrzyżowaniu dróg Wisznica — Kodeniec i Mosty — Jabłoń stoi murowana kapliczka z 1646 roku z obrazem Jezusa Miłosiernego — jedna z najstarszych pamiątek gminy. Obok białego kościoła znajduje się pomnik z 1807 roku, który synowie Józefa Szlubowskiego wystawili na cześć rodziców, a we wsi są także pomniki poległym w latach 1919–1920 oraz w walce z hitlerowcami.
Jak dojechać
Podedwóź leży około 22 km na wschód od Parczewa i 12 km na południe od Wisznicy; komunikacja publiczna jest słaba, więc wygodniej samochodem. Czerwony kościół stoi w centrum wsi, biały — obok; do środka najłatwiej wejść przed niedzielnym nabożeństwem. 9 km na zachód znajduje się pałac Zamoyskich w Jabłoni oraz dawny kościół w Paszenkach. Więcej o regionie w artykule Polskie Polesie. To Polska: obywatele Ukrainy potrzebują paszportu zagranicznego.
