Grodzisko w Kanie (Kanie) — wczesnośredniowieczne umocnione osiedle na łagodnym wzgórzu na północny wschód od wsi Kanie w gminie Rejowiec Fabryczny powiatu chełmskiego, ponad 20 km na zachód od Chełma. Zachowały się po nim dwa pierścienie ziemnych wałów, które są dobrze widoczne niemal na całym obwodzie. To najstarszy zabytek wsi, starszy od Chełma Daniela Halickiego o kilka stuleci.
Dwa pierścienie wałów
Wewnętrzny wał otacza plac o powierzchni około 0,28 hektara, zewnętrzny — około 1,3 hektara. Nieliczne fragmenty ceramiki znalezione tutaj datują grodzisko na późny okres „plemienny”, czyli IX–X wiek, gdy na tych ziemiach jeszcze nie było państw, a później powstały Grody Czerwieńskie. Szerokich wykopalisk w Kanie nie przeprowadzono, więc o zabudowie grodziska wiadomo niewiele.
Wieś z długą historią
Kanie wymieniono już w dokumencie z 1421 roku, którym biskup chełmski obdarował parafię w Lisiu, poprzedniczkę parafii w Pawłowie. Prawdopodobnie już w XV wieku istniał tu klasztor prawosławny, a w 1531 roku wspomniano parafialny kościół świętych Piotra i Pawła. W 1677 roku właściciel wsi Wespazjan Sienicki oddał go pod opiekę bazylianów; w XIX wieku kościół stał się prawosławny i słynął z cudownego obrazu Matki Bożej Kańskiej. W 1915 roku ikonę wywieziono do Rosji, gdzie zaginęła.
Katolicką parafię w Kanie utworzono w 1919 roku. W latach 1937–1938 przy starym kościele zbudowano drewniany kościół świętych Piotra i Pawła w stylu zakopiańskim, na wysokim fundamencie z miejscowego wapienia. Konstrukcję nośną zaprojektował Włodzimierz Wojciechowski, syn właścicieli majątku, a kopię utraconej ikony już w 1929 roku podarowała właścicielka majątku Zofia Wojciechowska. Obok stoi pałac, który należał do księcia Mieczysława Woronieckiego: tu wychował się dominikanin Jacek Woroniecki, późniejszy rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Jak dojechać
Kanie leży między Lublinem a Chełmem, około 5 km na północny zachód od Rejowca Fabrycznego; na południe od wsi znajduje się przystanek kolejowy Kanie na linii Lublin — Chełm. Grodzisko jest na wzgórzu za wsią, do wałów prowadzi krótka polna ścieżka; może brakować znaków, więc wygodnie orientować się według współrzędnych. Przez wieś przebiega turystyczny „Szlak Kańskich Stawów”. W pobliżu warto zobaczyć kościół w Pawłowie i kościół w Siedliszczu, a w drodze do Chełma — wieżę w Stołpiu. Więcej o regionie — w artykule „Polskie Polesie: co zobaczyć za Bugiem”. To Polska: obywatelom Ukrainy potrzebny jest paszport zagraniczny.
