Irszańsk to osiedle na prawym brzegu rzeki Irszy, centrum hromady Irszańsk w rejonie korosteńskim. Mieszka tu około 6,5 tysiąca ludzi. Od Żytomierza do Irszańska jest 60 km, od Korostenia — 37 km. To jedno z najmłodszych osiedli w obwodzie: jeszcze siedemdziesiąt lat temu w jego miejscu rósł las, a teraz mieszkają tu górnicy wydobywający rudę tytanu.
Skąd wzięło się osiedle
Rzekę Irszę, a za nią i osiedle, nazwano prawdopodobnie od rudawo-„rdzawego” koloru wody — nadają go złłoża ilmenitu na dnie. Według innej wersji nazwa wiąże się z drewlańskim bogiem Chorsem. Według miejscowych podań rudę darniową na brzegach Irszy kuto jeszcze w czasach kozackich, wyrabiając z niej narzędzia i broń.
W latach 30. XX wieku żytomierski geolog profesor Stepan Bielski po raz pierwszy wykazał, że w korycie Irszy jest dużo ilmenitu — minerału, z którego pozyskuje się tytan. W 1953 roku przybyli tu geolodzy i budowniczowie, a nowe osiedle ludność nazwała potocznie „11. kilometrem” — od odległości do stacji Turczynka, a także „Tytanohrodem”. Pod koniec 1954 roku z Kirgistanu przybył pociąg energetyczny, aby dostarczyć prąd na budowę, a wiosną 1956 roku pierwsza dredża badawcza wydała pierwsze kilogramy koncentratu ilmenitowego.
Oficjalnie Irszańsk założono 5 sierpnia 1960 roku jako osiedle robotnicze przy kombinacie górniczo-przetwórczym, mieszkało tu wówczas 876 osób. W 1963 roku stał się osiedlem typu miejskiego. W latach 60.–80. XX wieku kombinat wzniesiono bloki mieszkalne, szpital, szkoły, przedszkola oraz Pałac Kultury. Tytan z Irszańska trafiał m.in. do przemysłu rakietowego — dlatego jedna z ulic nosi imię Siergieja Korolowa, a druga — profesora Bielskiego.
Jak zmienił się krajobraz
Ilmenit wydobywa się metodą odkrywkową: z każdej tony piasku wydziela się zaledwie 50–70 kg rudy. Wyrobiska zmieniły krajobraz wokół osiedla — pojawiły się zwałowiska i zatopione wyrobiska, które stały się jeziorami. Ze względu na liczne zbiorniki wodne latem powietrze jest tu wyraźnie bardziej wilgotne. Oprócz tytanu okolice Irszańska obfitują w kamień dekoracyjny — labradoryt, gabro i granit, które są tu wydobywane i obrabiane.
Co zobaczyć
Centrum osiedla to Pałac Kultury „Tytan”, wzniesiony w czasach rozkwitu kombinatu. Obok działa szkoła sztuk pięknych, założona w 1969 roku jako szkoła muzyczna, oraz małe muzeum „Ukraińska Świetlica”.
Parafialny kościół katolicki pojawił się w Irszańsku w 1995 roku. Wierni modlili się najpierw w domach prywatnych, a potem własnoręcznie i z datków wzniesili murowany kościół Dzieciątka Jezus. W osiedlu jest także cerkiew Opieki Matki Bożej. W 2024 roku w hromadzie otwarto Aleję Pamięci poległych obrońców.
Niedaleko znajduje się Zbiornik Irszański na Irszy, popularny wśród wędkarzy, a w kierunku Malyna — zatopione wyrobiska granitu, takie jak malyńska „Kałuża” z podwodnym muzeum.
Herb i flaga
Herb Irszańska to tarcza heraldyczna na brązowym kartuszu pod srebrną koroną murowaną. Flaga składa się z trzech równych pasów poziomych — zielonego, czerwonego i niebieskiego — z małym herbem osiedla pośrodku.
Jak dojechać
Najbliższa stacja kolejowa to Nowa Borowa, oddalona o 11 km. Autobusy do Irszańska kursują z Żytomierza, Korostenia i Malina. W pobliżu warto wstąpić do Choroszewa z muzeum kamienia. Więcej o okolicy — w artykule o rejonie korosteńskim.
