Klewań to osiedle na wysokim prawym brzegu rzeki Stubły, 20 kilometrów na północny zachód od Równego. Przez miejscowość przebiega trasa N22 oraz linia kolejowa Równe — Kiwerce. Turyści najczęściej przyjeżdżają tu dla tunelu miłości, ale samo osiedle ma równie ciekawą historię: przez ponad cztery wieki gospodarzyli tu książęta Czartoryscy, po których zostały zamek, kościół i cerkiew.
Od Kolywania do Czartoryskich
Historycy uważają, że osada istniała już w XII wieku pod nazwą Kolywań. W źródłach pisanych Klewań wzmiankowany jest po raz pierwszy w 1458 roku jako własność księcia Michała Czartoryskiego. Od tego czasu losy miasteczka są nierozerwale związane z tym rodem — tak samo, jak sąsiednia Ołyka jest związana z Radziwiłłami. Między obydwoma rodami dochodziło nawet do sporów o ziemie: Radziwiłłowie wnieśli pozew, ponieważ nowi osadnicy Klewania zajęli ich grunty, a spór trwał do 1555 roku, dopóki strony nie wymieniły się wsiami.
W 1654 roku Klewań otrzymał prawo magdeburskie. Dało to impuls do rozwoju handlu, powiększyły się społeczności polska i żydowska. Polski przewodnik z 1929 roku nazywał Klewań „żydowskim miasteczkiem” — żyło tu około 1300 Żydów, a w centrum stała murowana synagoga w stylu barokowym.
Zamek nad Stubłą
W 1475 roku książę Michał Czartoryski zbudował zamek na przylądku nad Stubłą, który mieszkańcy nazywają Grodziskiem. Jego syn Fiodor, starosta łucki, otoczył zamek kamiennymi murami i głęboką fosą, którą wypełniała woda z rzeki. W narożnikach stanęły dwie murowane pięcioboczne wieże: jedna broniła bramy, druga — podejść od strony rzeki. Grubość ścian miejscami sięgała 3,8 metra. Budowę ukończono w 1561 roku.
Według opisu z 1609 roku w strzelnicach stało około trzydziestu armat, a przez fosę prowadził czteroarkadowy most, ozdobiony freskami. W latach 1617 i 1619 zamek trzykrotnie odparł ataki tatarskie, a w 1640 roku wytrzymał tygodniowe oblężenie. Miejscowi do dziś opowiadają legendę o podziemnym przejściu, które rzekomo łączyło Klewań z Ołyką. W 1648 roku zamek po trzydniowej bitwie zdobyli kozacy.
Z czasem zamek oddano jezuitom, potem przez długi czas stał opuszczony. W 1816 roku książę Konstanty Czartoryski przebudował go na polskie gimnazjum, które władze rosyjskie zamknęły w 1831 roku. W 1877 roku Czartoryscy sprzedali majątek rodzinie carskiej. Dziś z zamku pozostały dwie wieże, most i część murów — więcej szczegółów w artykule Zamek w Klewaniu.
Kościół i cerkiew
Kościół Zwiastowania widać z daleka, już z trasy Łuck — Równe. Ufundował go Jerzy Czartoryski — pierwszy z tego prawosławnego rodu, który przeszedł na katolicyzm. Najpierw w 1590 roku stała tu drewniana świątynia, a w 1610 roku na jej miejscu ukończono murowany budynek w stylu wczesnego baroku, konsekrowany w 1637 roku. Niegdyś ołtarz zdobił wizerunek Matki Bożej Klewańskiej pędzla bolońskiego malarza Carla Dolciego. Od 1947 do 1991 roku kościół stał z zabetonowanymi oknami, a miejscowe dzieci szukały w nim wejścia do legendarnego podziemnego przejścia. Od 1991 roku świątynia jest odbudowywana.
Cerkiew Narodzenia Pańskiego z 1777 roku stoi w samym centrum, obok dawnego grodziska i zamku. Zbudowano ją kosztem Czartoryskich jako greckokatolicką. Jest to ceglana świątynia z klasycystyczną fasadą i toskańskimi pilastrami, ale z ludowym planem krzyżowym i jedną kopułą. Obok znajduje się skromna dwukondygnacyjna dzwonnica z 1844 roku.
Kolejnym zabytkiem jest dworzec kolejowy. Linię Kijów — Brześć przeprowadzono w 1873 roku, wtedy też obok niej wyrósł nowy rejon Klewania Drugiego. Dworzec w Klewaniu to jeden z najstarszych zachowanych do dziś drewnianych dworców Ukrainy.
Tunel miłości
Kilka kilometrów od osady, na odgałęzieniu do zakładu obróbki drewna, rośliny utworzyły nad torami zielony tunel. Fotografują go zarówno zakochane pary, jak i fotogafowie ślubni z całej Ukrainy. Latem tunel jest najgęstszy, jesienią staje się żółty. Więcej szczegółów w artykule Tunel miłości w Klewaniu.
Park w Klewaniu
W osadzie znajduje się stary park będący zabytkiem sztuki ogrodowej i parkowej. Dobrze się tu spaceruje po wizycie w zamku i kościele, szczególnie wiosną i jesienią.
Trudne karty XX wieku
Po 1921 roku Klewań należał do Polski, a tutejsi Ukraińcy, podobnie jak na całym Wołyniu, walczyli o swoje prawa. W czerwcu 1941 roku nad Stubłą toczyły się walki, osadę bombardowano. Po wkroczeniu nazistów ponad dwustu Żydów spalono w synagodze, a 15 maja 1942 roku rozstrzelano około półtysiąca ludzi. Na pozostałościach synagogi zamontowano tablicę pamiątkową.
Klewań na wideo
Kiedy jechać
Najlepiej od maja do października. Latem tunel miłości jest najzieleńszy, jesienią — złoty. Wizytę w Klewaniu łatwo połączyć w ciągu jednego dnia z Równem i Ołyką.
W pobliżu
Równe — pół godziny na południowy wschód, Ołyka z zamkiem Radziwiłłów — na zachód, Kiwerce i Puszcza Cumańska — dalej na północny zachód. Więcej o okolicy w artykule Rejon równiński.
Jak dojechać
Z Równego do Klewania kursują autobusy podmiejskie i pociągi elektryczne, samochodem — około 25 minut trasą N22. Do tunelu miłości z centrum można dojść pieszo lub dojechać taksówką.
