Poleska północ Sumszczyzny — rejon głuchowski, szostkynski, królewiecki — jest bogata w źródła tryskające z osadów kredowych. Najbardziej czczone z nich wiążą się z objawieniem ikon: na sosnie, w trawie lub na dnie studni. Niektóre mają status hydrologicznych pomników przyrody, przy innych stoją monastyry, a kilka zostało odrodzonych przez samych mieszkańców już w XXI wieku.
Monasterskie źródła w Głuchowie
Na północowo-zachodnich przedmieściach Głuchowa, w drodze do Szostki, spod ziemi bije źródło samowypływowe o dwóch okrągłych czaszach o średnicy 8 i 10 metrów, które zasilają rzekę Bierzpkę. Od 2004 roku jest to hydrologiczny pomnik przyrody o powierzchni 5,22 ha. Leczniczą moc wody w Głuchowie wiąże się ze Smoleńską Ikoną Matki Bożej: według podania, gdy miasto dziesiątkowała cholera, księża trzykrotnie obeszli je z ikoną i choroba ustąpiła. Przy źródłach urządzono kąpieliska, schody i kładki, postawiono krzyż oraz cerkiew kapliczną ku czci Glińskiej Ikony Narodzenia Matki Bożej; wyświęcono ją w 2012 roku i była to pierwsza cerkiew zbudowana w Głuchowie od ponad stulecia. Historii źródeł poświęcona jest książka Anatolija Bojka „Monasterskie źródła rejonu głuchowskiego” (2021).
Studnia Dubowicka
W lesie przy trasie E101, między Dubowiczami a Bystrykiem w hromadzie królewieckiej, bije Studnia Dubowicka — hydrologiczny pomnik przyrody od 1982 roku. Podanie datuje jej pojawienie się na XVI wiek: pasterz znalazł nad brzegiem rzeki Ruć ikonę Matki Bożej, od ikony rozbłysło światło, pasterz Oślepł, a wyzdrowiał dopiero po modlitwie księdza. Według innej wersji ujrzał wizerunek, schylając się do źródła, które biło spod wielkiej sosny nieco powyżej dzisiejszej studni. W czasach radzieckich studnię zrównano z ziemią i zasypano śmieciem, a ludzie znowu ją odkopywali. W 2000 roku postawiono nad nią cembrowinę i zadaszenie, w 2002 roku na wzgórzu obok wzniesiono kaplicę. Co roku w dziesiąty piątek po Wielkanocy odprawiana jest tu liturgia, a tysiące pielgrzymów czerpią wodę, którą uważa się tego dnia za najsilniejszą. W pobliżu znajduje się park Koczubeja w Dubowiczach.
Worgol i Niedźwiedzia Studnia
Jeszcze dwie czcigodne studnie w rejonie królewieckim leżą niedaleko Dubowiczów. W lesie koło Worgoła znajduje się studnie w miejscu, gdzie, według podania, objawiła się Worgolska Ikona Matki Bożej. Ikona od dawnych czasów znajdowała się w wiejskiej cerkwi Narodzenia Matki Bożej; na jej srebrnej koronie widniał napis o darowiźnie z 1751 roku, a w 1850 roku Synod po zbadaniu cudów zezwolił na czczenie jej jako miejscowego sanktuarium. Po 1917 roku świątynię zburzono, ikona zniknęła, pozostały jej kopie – jedna z nich znajduje się teraz w Soborze Wniebowstąpienia w Konotopie. Co roku 11–12 sierpnia koło studni odprawiają liturgię i święcą wodę.
Na wschodnim obrzeżu Pokrowskiego, w rozlewisku rzeki Niedźwiedźki, bije Niedźwiedzia Studnia – źródło samowypływowe o dużej wydajności. Od 2006 roku jest to hydrologiczny pomnik przyrody o powierzchni 7,6 ha, gdzie chroni się także storczyki kukawki wpisane do czerwieńskiej księgi. 10 maja 2017 roku studnię poświęcił biskup konotopski i głuchowski.
Pustelnia Hlińska
Klasztor Pustelnia Hlińska w lesie koło Sosnówki hromady Szałuhino powstał tam, gdzie, według podania, na początku XVI wieku bartnicy znaleźli na sodnie ikonę Narodzenia Matki Bożej. Spod korzeni sosny bije źródło, z którego piły ludzie. Kiedy sosnę ścięto, źródło wyschło, ale dwa kilometry na zachód uderzyło nowe. Pierwsza wzmianka dokumentalna o tym miejscu pochodzi z 1648 roku. Klasztor zamykano w 1922 i 1961 roku, a odrodził się w 1994 roku; święte źródło na terenie siedziby jest ponownie otwarte dla pielgrzymów.
Siedem Źródeł w Szałuhinie
Kilka kilometrów od Pustelni Hlińskiej, na południowo-wschodnim obrzeżu Szałuhina, siedem źródeł tryska w naturalnym basenie wśród kredy i zasilają rzekę Łapugę. Woda jest tu nawet latem nie cieplejsza niż 4–5 °C i unosi się nad nią para. Pomnikiem przyrody Siedem Źródeł stały się w 1973 roku. Nie poświęcono ich jako źródła kościelnego, ale pielgrzymi z Pustelni Hlińskiej często zjeżdżają tu, aby się zanurzyć.
Turanowska Studnia
W sosnowym lesie między Turanówką a Hremiaczką hromady Jampol, koło drogi Jampol – Głuchów, bije źródło znane od ponad trzech wieków. Podanie opowiada, że obszarnik Turański miał niewidomą córkę; ojcu przyśnił się anioł, a dziewczynka, umywszy się wodą ze źródła na Wniebowstąpienie, odzyskała wzrok. Inne podania mówią o uzdrowionym, który nie mógł chodzić, oraz o chłopie, który zakopał źródło w swoim ogródku i oślepł, a wzrok powrócił, gdy synowie studnię rozkopali. Odtąd na Wniebowstąpienie od cerkwi Archanioła Michała w Hremiaczce do źródła podąża procesja, i tutaj odprawiają moleben ze święceniem wody.
W latach radzieckich cerkiew z Hremiaczki przewieziono do Oliny i zrobiono z niej klub, ale ludzie nadal chodzili po wodę. W 1999 roku studnia stała się hydrologicznym pomnikiem przyrody, w 2010 roku nad nią wzniesiono nowy zręb, kąpielisko i krzyż przydrożny, a w 2013 roku wybudowano drogę. Źródło przebija się przez kilka warstw gliny, z których górna to błękitna.
Źródło koło Ziemianki
Koło mostu na Esmaniu między Ziemianką a Hutą w rejonie głuchowskim ponad dziewięćdziesiąt lat temu znane było źródło, które z czasem zamuliło się. Wiosną 2024 roku mieszkańcy Ziemianki własnymi siłami je oczyścili, wzmocnili brzegi, zrobili schody, poręcze i kładki, a leśnictwo pomogło zbudować zadaszenie. Na początku maja źródło oświęcono.
Monaster Sofroniusza
Monaster Sofroniusza stoi na górze Cudnej nad dawnym błotem Molcze, 2 km od Nowej Słobody w rejonie putywelskim. Według podania 18 września 1405 roku bartnik zobaczył na drzewie ikonę Matki Bożej, którą nazwały Mołczańską. Pierwszą murowaną cerkiew zbudowano tu w 1630 roku, a nazwę monaster otrzymał po śmierci igumena Sofroniusza w 1692 roku. Siedzibę zamknięto na początku lat 20. XX wieku i odrodzono w 1999 roku. Lecznicze źródło na terenie monasteru oświęcono w 2002 roku. Obok znajduje się Monaster Mołczański w Putywlu.
Na południu obwodu
Uroczysko Obraz
Najwięcej ludzi w święto Chrztu Pańskiego – do ośmiu tysięcy – gromadzi uroczysko Obraz w lesie 6 km od Wielkiego Bobryka w hromadzie krasnopolskiej. Studnia znajduje się tu na dnie głębokiego wąwozu. Podanie opowiada, że chłopi znaleźli na dnie źródła ikonę św. Mikołaja; trzykrotnie przenoszono ją do wiejskiej cerkwi, a ona wracała, więc ludzie obiecali co roku nosić ją w procesji do studni. Stąd nazwa uroczyska. Po raz pierwszy pisał o nim Orest Somow w powieści „Hajdamaka” (1830). W 1808 roku w Wielkim Bobryku zbudowano Cerkiew Wniebowstąpienia, dokąd przeniesiono ikonę. Ostatni raz niesiono ją do źródła w 1943 roku, po wojnie zniknęła, a kaplicę nad studnią zniszczono.
W 2004 roku studnię oczyszczono i znaleziono na dnie dobrze zachowane dębowe belki. W 2011 roku wokół niej utworzono rezerwat krajobrazowy „Uroczysko Obraz” o powierzchni 97 ha, a 15 września 2016 roku oświęcono nową kaplicę, odtworzoną według opisu Somowa. Teraz jest tu studnia za plecionym płotem, kąpielisko, dwie kapliczki i krzyże przydrożne. Woda jest bogata w magnez i latem nie jest cieplejsza niż 10 °C.
Święta Krynica koło Wełykich Bubniw
W jarze 2 km na zachód od Wełykich Bubniw w hromadzie romieńskiej, w pobliżu granicy z Czernihowszczyzną, znajduje się Święta Krynica. Od 2017 roku jest to hydrologiczny pomnik przyrody o powierzchni 13,7 ha, wśród wartości którego wymieniono również walory kultowe; wokół źródła chroniona jest roślinność łąkowo-stepowa z sasanką czarniejącą.
Źródło Wakaliwskie
Na północ od Wakaliwszczyny w hromadzie sumskiej bije źródło mineralne. Analiza z 1966 roku wykazała wodę wodorowęglanową wapniowo-magnezową ze związkami żelaza o temperaturze 7,2 °C i wydajności 7–8 m³ na godzinę; zalecano ją przy chorobach układu pokarmowego i anemii. Miejscowi od dawna uważają wodę za uzdrawiającą: przy źródle wisi ikona i pali się lampada, odprawiane są tu nabożeństwa.
Poświęca się także mniejsze źródła. W Myroniwce w hromadzie szostkińskiej uzdrawiające źródło w korycie rzeki Borszczaweć uważa się za święte i co roku poświęca na Makoweja. W Trostiańcu wodę poświęca się na Prepołowinnia przy źródle z kapliczką wielkiego męczennika Pantelejmona, a w Romnach, w mikrorajonie Łozowa, w 2017 roku mieszkańcy wyremontowali starożytną studnię-źródło, która od dawna poiła okolicę, i ją poświęcono.
Jeszcze jedną legendarną krynicą na północy obwodu jest Sinia Krynycia w Swesi: staw z ponad setką źródeł, który nie zamarza nawet w silne mrozy. Wszystkie znane źródła i krynice Sumszczyzny są zaznaczone na mapie źródeł Polesia, a najsłynniejsze święte źródła regionu — w artykule „Święte źródła Polesia”.
Święte źródła innych obwodów Polesia: Wołynia, Rówieńszczyzny, Żytomierszczyzny, Kijowszczyzny, Czernihowszczyzny.
