Na Wołyniu świętymi nazywa się nie tylko źródła przy monastyrach. W większości są to wiejskie studnie w dolinkach, w lesie lub na skraju pola, obok których stoi krzyż lub kapliczka, a wodę co roku święci ksiądz. Do wielu chodzi się procesją w określony dzień: na Objawienie Pańskie, w półpańską („suchą”) środę Wielkiego Postu, na Trójcę Przenajświętszą lub w dziesiąty piątek po Wielkanocy. Sporo takich źródeł w latach radzieckich zasypano, a od lat 90. XX wieku są odkopywane, obudowywane zrębami i święcone na nowo. Według danych obwodowego zarządu zasobów wodnych, w 2023 roku na Wołyniu liczono 90 naturalnych źródeł, spośród których 61 było poświęconych; zaledwie trzy z poświęconych mają status pomnika przyrody. Najgęściej święte źródła są usytuowane na północy i zachodzie obwodu, w dorzeczach Turii i Wyżywki. Wołyńską osobliwością jest to, że nad źródłem zazwyczaj stawia się studnię z kapliczką. Tylko w latach 2005–2015 gospodarze wód odnowili w obwodzie 81 źródeł, a w rejonie kamień-kaszyrskim do 2015 roku — 15: dwanaście razem z leśnikami, trzy — społeczności kościelne i wiejskie.
Budiatycze: źródło cudownej ikony
Najdawniejsze podanie spośród wołyńskich źródeł dotyczy Budiatycz w hromadzie Nowowołyńsk, kilometr od wiejskiej cerkwi Świętego Mikołaja, w dolince za wsią. Według niego w 1637 roku na pańskim polu nad źródłem objawiła się ikona Matki Bożej. Ludzie nie mogli jej wziąć — ikona znikała w wodzie — a dała się dwóm sierotkom z sąsiedniej wsi. Obraz zanieczono do cerkwi świętego Mikołaja i odtąd nazywa się go ikoną budiatycką. Stało się to w piątek dziesiątego tygodnia po Wielkanocy, toteż właśnie w tym dniu w Budiatyczach co roku odprawiane jest nabożeństwo w świątyni i przy studni oraz święcona jest woda.
Dalej podanie opowiada, że pan kazał zasypać źródło, ponieważ pielgrzymi wydeptywali pole. Woda przebiła się obok, a pan ociemniał. We śnie Bogurodzica kazała mu odkryć źródło i obmyć się; odzyskał wzrok i postawił nad nim kapliczkę. Miejscowi mówią, że studnię odwiedzali Bohdan Chmielnicki i Adam Kisiel, fundator monastyru w Niskyniczach.
W latach radzieckich źródło wielokrotnie niszczono i zasypywano. Odkopano je jesienią 1989 roku: brygada kołchozowa natrafiła na betonowy krąg, a dotrzeć do żyły wodnej pomogli pracownicy wodociągów. W tym samym roku poświęcono nową cerkiew Świętego Mikołaja i zbudowano nową kapliczkę nad źródłem. Teraz jest tu murowana altana z niebieską kopułą, wyryta w kamieniu ikona budiatycka i niewielki basen do zanurzania. Budiatycze prawie zrosły się z Nowowołyńskiem.
Popowa Studnia w Hołownie
W południowej części osiedla Hołowne w rejonie kowelskim bije Popowa Studnia — hydrologiczny pomnik przyrody o znaczeniu lokalnym od 1977 roku o powierzchni 0,1 ha. Zżywi ona rzekę Nereżę, a miejscowi starozakonni i krajoznawcy uważają ją za jedno ze źródeł Prypeci. Jeszcze Jan Długosz w XV wieku pisał, że Prypeć zaczyna się „niedaleko zamku Luboml, we wsi Hołowne”; tak samo uważał też wołyński badacz Ołeksandr Cynkałowski. O leczniczym źródle koło Hołowna wiedziano jeszcze za Polski: chodzono do niego procesją, a na Objawienie Pańskie oblewano tu wodą. W 2025 roku w miejscu koło źródła zaproponowano wzniesienie murowanej kaplicy ku czci rzeki Prypeć.
Popowa Krynica między Siedliszczem a Bucynem
Uroczysko Kryniczne, nazywane także Popową Krynicą, leży przy drodze między Siedliszczem a Bucynem w hromadzie Stara Wyżówka. Kiedyś był tu kaskadowy układ źródeł, po melioracji z lat 80. XX wieku zostało jedno. W 1950 roku proboszcz cerkwi w Bucynie Mykoła Jowyk własnoręcznie wykonał i wstawił w źródło betonowe kręgi, a z czasem mieszkańcy obłożyli je drewnianym zrębem. Wodę święcił tu jeszcze jego dziadek, tradycja ma więc co najmniej dwieście lat.
Głównym dniem Krynicy jest połowiczna, czyli „sucha”, środa Wielkiego Postu: ksiądz święci wodę w obecności mieszkańców Siedliszcza, Bucyna, Czeremszanki i Borzowej. Władze radzieckie tego zabraniały, ale zwyczaj nie przerwany został. Miejscowi nazywają wodę „poczajowską”; analiza laboratoryjna wykazała w niej 0,08 mg/dm³ żelaza i 12,95 mg/dm³ siarczanów. Teraz nad krynicą znajduje się zrębowa altana z krzyżem, wokół brukowana nawierzchnia i ławka. W samym Siedliszczu jest stary kościół, a do Starej Wyżówki jest stąd kilka kilometrów.
Rakowa Kryniczka w Starosiolu
W Starosiolu w rejonie włodzimierskim (dawny rejon iwanicki) opowiadają, że niesłusznie skazany uciekinier uciekł z carskiego więzienia i upadł z pragnienia. Z ziemi trysnęło źródło, z wody wypełzł rak i przeciął szczypcami jego kajdany. Z czasem w tym miejscu urządzono krynicę i nazwano ją Rakową. Teraz jest to drewniana studnia z daszkiem i kołowrotem, nad nią wisi tabliczka „Święte źródło Rakowa Krynica”, a obok, przy starym kamiennym murze, stoi figura Matki Bożej; wodę święci tu duchowieństwo dekanatu iwanickiego w dziesiąty piątek po Wielkanocy – tego samego dnia co w Budiatyczach.
Biała Krynica w Starej Liszni
Na skraju Starej Liszni, również na terenie dawnego rejonu iwanickiego, znajduje się Biała Krynica – nazwa pochodzi od białej gliny na dnie. Według podania przy źródle objawiała się Matka Boża, a niewidoma kobieta obmyła tu twarz i odzyskała wzrok. Za czasów polskich ksiądz z wiernymi chodził tu w procesji w święta; najstarsi mieszkańcy opowiadali, że gdy raz z powodu niepogody procesji nie zorganizowano, w wiejskich studniach wyschła woda. Władze radzieckie zakazały procesji, a źródło zamuliło się. Około 1990 roku zagrodę ze źródłem wykupiła lokalna rodzina: oczyszczono źródło, odnowiono dwa stare żeliwne krzyże i postawiono pod kowaną altaną figurę Matki Boskiej sprowadzoną z Zakarpacia. Odnowione źródło poświęcono 1 czerwca 2010 roku i procesja powróciła: co roku w Dzień Świętego Ducha, w poniedziałek po Trójcy Przenajświętszej, wieś udaje się do krynicy. Ze Starej Liszni niedaleko jest do Iwanicz.
Krynyczka koło Wielkiej Jabłonki
W lesie koło Wielkiej Jabłonki w hromadzie Manewicze, niedaleko źródeł w Okonsku, bije źródło „Krynyczka”. Jest to hydrologiczny pomnik przyrody; nad nim stoi krzyż, miejsce jest uświęcone, a we wsi źródło nazywają świętym. Według legendy przemyła tu oczy niewidoma dziewczyna i odzyskała wzrok, dlatego uważa się, że woda pomaga na oczy. Temperatura wody przez cały rok wynosi 8–9 °C, zimą tafla nie zamarza. Nad źródłem znajduje się drewniana altanka, którą niedawno odnowiono. Polną drogę do lasu zaorano, więc trzeba docierać pieszo. Najbliższa osada to Manewicze.
Źródło Objawienia Pańskiego w Worotniowie
W Worotniowie w hromadzie Łuck uświęcone źródło bije w rozlewisku rzeczki Zełenki, niedaleko wiejskiego cmentarza; Zełenka dalej zasila kaskadę stawów w Liszczynie. Źródło daje 9 m³ wody na godzinę, temperatura wynosi 9–10 °C. Urząd Gospodarki Wodnej w Łucku urządził je wspólnie z leśnikami, przedsiębiorcami i społecznością, a poświęcono je 28 sierpnia 2015 roku, w święto patronalne miejscowej cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej. Wtedy też zbudowano basen do kąpieli na święto Chrztu Pańskiego z przebieralnią oraz studnię z pitną wodą; większość kosztów wzięli na siebie mecenasi, a hromada zapłaciła mniej niż dwadzieścia tysięcy hrywien. Źródło nazowano Objawienia Pańskiego i otrzymało ono pierwszą nagrodę Ogólnoukraińskiego konkursu „Do czystych źródeł”. Obok bije kolejne, wydajniejsze źródło, a w rozlewisku znaleziono ślady osady sprzed kilku tysięcy lat.
Źródło w Bajowie
W Bajowie w hromadzie Boratyn źródło bije obok cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej. W święto Chrztu Pańskiego rano wieś idzie tutaj z księdzem poświęcać wodę i zażywać kąpieli, a po poświęceniu puszcza sztuczne ognie – zgodnie z dawnym zwyczajem, aby „odgonić czarty”; kiedyś strzelano w tym celu z armat, potem z fuzji. Woda nie zamarza tu ani latem, ani zimą i ma tę samą temperaturę. Źródło należy do oficjalnych miejsc kąpieli w ramach święta Chrztu Pańskiego w rejonie łuckim. Bajów wzmiankowano po raz pierwszy w 1545 roku.
Hirska Połonka
W Górce Połonce w hromadzie Boratyn, niedaleko Łucka, na brzegu rzeczki Czarnohuzki bije źródło, które znajduje się na liście poświęconych źródeł Wołynia, opisanych przez naukowców z Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego. Zostało ono uporządkowane przez entuzjastów z wsi wraz z Łuckim Zarządem Gospodarki Wodnej: woda spływa rurą do murowanego basenu, obok znajduje się studzienka, a nad brzegiem stoi ażurowa szklana kapliczka z ikonami pod niebieskim dachem i złotą kopułą. W Święto Jordanu po poświęconą wodę przyjeżdża tu tyle ludzi, że kolejka samochodów ciągnie się niemal na kilometr. Z Górki Połonki niedaleko jest do Bajowa i Ceperowa, gdzie również znajdują się poświęcone źródła.
Niedaleko, w Horodyszczu Drugim, źródło „Bezodnia” odnowiono i poświęcono 7 sierpnia 2017 roku, w dniu pamięci świętej Anny, i od tamtej pory nazywane jest jej imieniem. Nad studnią stoi altana, a nad przejrzystym zbiornikiem wodnym — wysoki drewniany krzyż.
Odnowione źródła ziemi kamieńsko-kaszyrskiej
Dubieckie
Uroczysko Dubieckie leży w hromadzie Kamień Kaszyrski na miejscu chutoru Dubieck, zniszczonego w latach 50. XX wieku. Źródło, które pamiętali dawni mieszkańcy chutoru, oczyszczono i ponownie poświęcono 17 kwietnia 2015 roku — w święto ikony „Życiodajne Źródło”, dlatego bywa nazywane także Życiodajnym. Było to piętnaste źródło odnowione wówczas w rejonie. Nad wodą znajduje się drewniana studnia z krzyżem, a obok tablica z wynikami analizy wody.
Preczyste koło jeziora Oziurko
Kilka kilometrów od Kamienia Kaszyrskiego, koło jeziora Oziurko o powierzchni około 7 ha, zasilanego źródłami, leśnicy od dawna znali źródło, które stale ulegało zamuleniu. W 2016 roku zagospodarowali je pracownicy państwowego gospodarstwa leśnego i zarządu gospodarki wodnej oraz poświęcono je 21 września, w Narodzenie Najświętszej Maryi Panny — tzw. „Drugą Preczystą”. Stąd też pochodzi nazwa. Źródło daje 1,7 l wody na sekundę; pod względem jakości woda jest porównywana ze Źródłami Okońskimi.
Telcze
Źródło wstępujące 400 m na południowy wschód od wsi Telcze w hromadzie Maniewicze zasila rzekę Kormin. Jesienią 2018 roku pracownicy gospodarki wodnej wyposażyli je w komorę ujęciową z uszczelnieniem iło-glinianym, a 12 października źródło uroczyście otwarto i poświęcono. Parafia zdecydowała, że odtąd woda będzie tu święcona w Święto Jordanu.
Studnia w lesie pulmońskim
W lesie koło Pulma w hromadzie Szack naturalne źródło obudowano zrubem na koszt miejscowego przedsiębiorstwa rolnego i w styczniu 2019 roku poświęcono. Proboszcz miejscowej cerkwi św. Mikołaja odprawił przy studni nabożeństwo poświęcenia wody. Pulmo leży na południe od Jezior Szackich.
Zimne
Na terenie klas Tysza w Zimnem, na górze nad Ługą 5 km od Włodzimierza, również znajduje się święte źródło. Według podania odnalazł je pod górą, wykopał i poświęcił czcigodny Barlaam Pieczerski, który zmarł tu w 1065 roku. Klasztor jest jednym z najstarszych na Wołyniu; podanie wiąże jego założenie z księciem Włodzimierzem Wielkim. Siedziba należy do UCP (MP).
Lasków: źródło zaginionej wsi
Na polach koło Laskowa w hromadzie Włodzimierz, w rozlewisku, gdzie kiedyś stała wieś Orani, bije źródło świętych proroków Eliasza i Jana Chrzciciela. Obok niego w 1888 roku mieszkańcy Orani kosztem hromady zbudowali cerkiew Opieki Matki Bożej, a źródło koło świątyni od wieków uważano za święte: na Objawienie Pańskie i inne święta od cerkwii szła procesja i święcono wodę. Pod koniec lat 50. XX wieku cerkiew zniszczono, z czasem wymarła też sama wieś, a źródło zamuliło się. W 2010 roku mnisi z klasztoru w Nizyniczach oczyścili je i postawili krzyż z ikoną proroków, i 2 sierpnia, w dzień św. Eliasza, po raz pierwszy od pół wieku poświęcono tu wodę. Źródło jest malejące: w suszę schnie, a ścieżka do niego zarasta.
Silne: studnia, w której modlono się o deszcz
W lesie 7 km od Silnego w rejonie łuckim znajduje się studnia, przy której od dawna modlono się w czasie suszy – zwłaszcza w święto św. Jerzego, i jak opowiadają, deszcz padał tego samego dnia. W 2011 roku z inicjatywy leśników nad studnią wzniesiono drewnianą kaplicę z kopułą, wewnątrz znajduje się studnia z żurawiem. O święte miejsce dba parafia w Silnem.
Stary Czartorysk
Przy wzgórzach Klasztoru Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Starym Czartorysku, w dolinie Styru, bije kilka źródeł. W 2005 roku leśnicy postawili nad nimi drewniane zadaszenia, z czasem obok zbudowano kapliczkę, urządzone kąpielisko i przebieralnie przy stawie. Woda przez cały rok ma temperaturę około 7 °C, a kąpać się tu na Święto Chrztu Pańskiego przyjeżdżają nawet z Łucka i Równego. Klasztor działa od 1997 roku przy starej drewnianej cerkwi i dawnym kościele z 1639 roku; należy do UCP (MP). Więcej o klasztorze.
Kulykowicze: źródło ikony wołyńskiej
W uroczysku koło Kulykowicz w hromadzie Kolki źródło kiedyś uważano za ratunkową studnię, a w czasach radzieckich zostało zaniedbane. W 2012 roku odnowiła je lokalna rodzina, której ród mieszkał przy uroczysku, z pomocą rejonowego zarządu gospodarki wodnej, a w listopadzie tego samego roku poświęcono źródło i kapliczkę nad nim ku czci Wołyńskiej Ikony Matki Bożej. Od 2015 roku parafia z Kolek co roku w dniu ikony wołyńskiej, w lipcu, udaje się tutaj w pieszej pielgrzymce, a na Święto Chrztu Pańskiego kąpią się tu. Teraz nad źródłem znajduje się murowana kaplica-altana z niebieskim namiotowym dachem, obok położono fundament pod większą świątynię.
Biały Strumień w Białymstoku
Wieś Białystok w hromadzie Torczyn, według podania, wzięła nazwę od źródeł: woda, przechodząc przez kredu, wydawała się biała – stąd „Biały Strumień”. 31 stycznia 1636 roku łucki pisar ziemski Siemion Hulewicz-Wojutyński założył tu monaster Podwyższenia Krzyża Świętego, a w latach 1636–1637 powstała murowana cerkiew św. Michała – obecnie zabytek architektury o znaczeniu narodowym; w monasterze pracował też ikonopisarz Hiob Kondzelewicz. Miejscowi mówią, że źródło bije spod cerkwi, a legendy przypisują wodę z niego kniaziowi Włodzimierzowi Wielkiemu i Bohdanowi Chmielnickiemu. Po tym, jak około 2015 roku ziemię ze źródłem oddano w dzierżawę, zamuliło się ono i zamieniło w bagno.
Źródło św. Andrzeja Apostoła koło Trojanówki
Na górze Bandzyrysa, kilometr od Trojanówki w hromadzie Manewicze, kiedyś stała wieś, po której została stara studnia, zawsze pełna wody. Podanie opowiada, że źródło bije tu tak mocno, iż groziło zatopieniem wsi, a pani-właścicielka ziem kazała „przepasać” je białą owczą wełną – od tamtej pory woda płynie niewielkim strumyczkiem. W 2016 roku leśnicy oczyszczyli źródło i 13 grudnia, w święto św. Andrzeja, poświęcono je ku czci apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego. Stąd nabierają wodę do poświęcenia na Święto Chrztu Pańskiego, a w 2018 roku obok urządzone miejsce odpoczynku.
Źródło w parku „Słowiańskim” we Włodzimierzu
W samym Włodzimierzu źródło bije u podnóża wzgórza z soborem Uspieńskim, w parku „Słowiańskim”. Nad nim znajduje się ikona Przenajświętszej Trójcy oraz altana z kopułą, a w wielkie święta odprawiane są tutaj molebnie ze święceniem wody.
Uświęcone już w XXI wieku
Liplany: przy wjeździe do wsi, między Żydiczynem a Liplanami, mnisi z klasztoru w Żydiczynie w 2011 roku oczyszczyli dawne źródło, postawili krzyż i je poświęcili; zaplanowano tu powstanie skitów ku czci ikony Matki Bożej „Źródło Życiodajne”.
Datyn w hromadzie Ratne: w uroczysku Krynycia, 200 m od Turii, ludzie od pokoleń czerpali źródlaną wodę, która nie zamarza. Około 1993 roku stary zręb uległ zawaleniu, a w listopadzie 2013 roku pracownicy gospodarki wodnej zagospodarowali źródło, stawiając altanę z kładką, po czym zostało ono poświęcone. Po wodę przyjeżdżają tutaj mieszkańcy Kowla i Ratna.
Trostianka w hromadzie Uściług, nad Ługą: tutejszą wodę od dawna uważano za leczniczą, lecz z czasem źródło popadło w zapomnienie. W 2017 roku zostało ono odrestaurowane przez młodzież z Uściługa i Trostianki, postawiono altanę i źródło poświęcono.
Głuchy w rejonie starej wyżówki: w uroczysku Krynycia, gdzie znajdował się chutor, w 2014 roku zagospodarowano źródło z dębowym cembrowaniem i żurawiem oraz je poświęcono; z kolei w uroczysku Krynycia „Starej Wsi”, gdzie przed pracami melioracyjnymi z lat 70. XX wieku bily cztery źródła, społeczność zebrała środki na urządzenie ostatniego z nich, które poświęcono w styczniu 2016 roku.
Jeszcze kilka źródeł z podaniami
Piotrowe (dawny Cucniw, wzmiankowany w 1376 roku) w rejonie włodzimierskim: według podania, tutaj ociemniała córka pana odzyskała wzrok i nad źródłem stanęła kapliczka. Władza radziecka zburzyła ją buldożerem, ale kierowcy, który zaczął zasypywać źródło, „odebrało nogi” i studni już nie ruszano. Teraz stoi tu nowa kapliczka, a w trzeci dzień Trójcy Przenajświętszej miejscowi księża święcą wodę.
Kusniszcza 7,5 km na północ od Lubomla, na drodze do Szacka: urodzony we wsi chłopiec, który został mnichem, zobaczył za wsią źródło i upadł na kolana. Z czasem woda zniknęła; kiedy przyjechał po raz drugi, koło źródła poświęcono krzyż i kapliczkę, i woda znów zaczęła bije. Uznaje się ją za pomocną na nerki i wątrobę, a mówią też, że pomaga rzucić palenie; po wodę przyjeżdżają nawet z Polski i Białorusi.
Chutor Czasty w hromadzie lubieszowskiej koło granicy z Białorusią: w źródle, według podania, uzdrowił się ślepy mnich, który szedł tędy z przewodnikami. Na pamiątkę tego wzniesiono kapliczkę, która stała do lat 50. XX wieku; potem ją zniszczono, a studzienkę zasypano śmieciami. Źródło oddalone o 7 km od Górek i o kilkaset metrów od granicy zostało oczyszczone przez leśników i gospodarkę wodną, a zimą 2016 roku poświęcili je księża z Górek i Sudcza; na poświęcenie przybyli także mieszkańcy białoruskiego Opadyszcza. Obok znajduje się Lubieszów.
Ceperów w hromadzie boratyńskiej, 15 km od Łucka: na Górze Studziennej bije źródło „Bezodnia”. Legenda opowiada o człowieku, który wyszedł orać w Wielkanoc, a wichura zakręciła nim i wrzuciła w wir – w tym miejscu zaczęło bić źródło; według innej wersji gospodarz zapadł się pod ziemię razem z końmi. Źródło zasila rzekę Czarnoguzkę, nie zamarza, a woda jest bogata w sole mineralne. W styczniu 2008 roku mieszkańcy przyszli tu w procesji z księdzem i po raz pierwszy w pamięci wsi poświęcili źródło. Sama wieś została po raz pierwszy wspomniana w 1437 roku w gramocie księcia Świdrygiełły.
Stara Huta w rejonie starymińskim: wodę ze źródła koło Góry Kiziej święci się na Objawienie Pańskie, a dawniej, gdy długo nie było deszczu, gmina polecała wdowie wylać wodę ze studni – i mówią, że po tym ziemię na pewno zmoczyło.
Święci się także małe wiejskie źródła: w Zabolociu (uroczysko Wost), które odrodziło się po melioracji i zostało poświęcone w 2012 roku, w Stobychowie nad Stochodem, gdzie studzienkę w kadłubie święci się na święto parafialne, w Nujnie, poświęcone w 2009 roku.
Wszystkie znane źródła i studnie Wołynia, w tym bezimienne, zaznaczono na mapie źródeł Polesia; można tam wyznaczyć trasę i zgłosić, czy w źródle jest woda. Najbardziej znane źródła całego regionu opisano w artykule „Święte źródła Polesia”.
Święte źródła innych obwodów Polesia: ziemi rówieńskiej, ziemi żytomierskiej, ziemi kijowskiej, ziemi czernihowskiej, ziemi sumskiej.
