Na Rówieńszczyźnie najbardziej znane święte źródła znajdują się na południu obwodu, na granicy Wysoczyzny Wołyńskiej: tutaj woda wypływa ze zboczy i jarów, nad nią przez wieki stawiano kaplice, a przy niektórych z nich z czasem wyrósł klasztor. Obwodowe Centrum Laboratoryjne w 2019 roku sprawdziło 28 świętych źródeł obwodu; do „niebieskiej listy” z nieskazitelną wodą trafiły trzy — Świętej Anny w Onyszkowcach, Świętego Sergiusza w Hruswicy Pierwszej i źródło w Horodyszczu.
Źródło Świętej Anny w Onyszkowcach
Na zachodnim przedmieściu Onyszkowiec hromady Smyga w rejonie dubieńskim, kilometr od granicy z obwodem tarnopolskim i około 30 km od ławry Poczajowskiej, bije najbardziej znane źródło obwodu. O leczniczej wodzie wiedziano tu już w XVI wieku. Legenda opowiada, że w tym miejscu stała cerkiew, którą podczas najazdu tatarskiego „pochłonęła ziemia”. Z czasem pasterze znaleźli ikonę praojczo-matki Anny; kilkakrotnie przenoszono ją do wiejskiej cerkwi, a ona wracała w to samo miejsce. Wtedy ludzie postawili tu kaplicę, a obok biło źródło. W innym podaniu pan, który drwił z ikony, ociemniał i odzyskał wzrok, gdy tylko obmył się tą wodą — i dał pieniądze na kaplicę.
Nową kaplicę wzniesiono w 1853 roku ze składek, w 1887 roku podłożono pod nią kamienny fundament. Podczas I wojny światowej wojska austriackie rozebrały kaplicę i sąsiednią cerkiew Trójcy Przenajświętszej na umocnienia; w latach 30. ze składek zbudowano nową modlitewnię. W 1959 roku świątynię zamknięto: kaplicę rozebrano, a źródło zasypano i przykryto betonowymi płytami. W 1991 roku miejscowi je oczyścili, a z tych samych płyt ułożyli niewielką kupiel. W 2000 roku otwarto tu żeński skit horodokskiego monasteru św. Mikołaja (UCP MP).
Teraz nad źródłem znajduje się cerkiew Świętej Anny, studnia oraz osobne kąpieliska męskie i żeńskie, odnowione w 2019 roku. Woda przez cały rok ma 4–6 °C. Annę czci się jako patronkę macierzyństwa, dlatego najczęściej przyjeżdżają tu kobiety, które modlą się o dzieci, a w dzień Świętej Anny starają się zanurzyć w kąpielisku.
Źródło Świętego Mikołaja w Hilczy Pierwszej
W centrum Hilczy Pierwszej hromady Zdołbunowskiej, koło trasy Równe — Ostróg, znajduje się uroczysko Świętego Mikołaja. Woda wypływa tu dwoma strumykami-„bliźniętami” z kamiennej groty, do której prowadzi kilka schodków. Źródła nazywane są „gromowymi”: według legendy błyskawica uderzyła w zbocze i z groty popłynęła woda. Inne podanie mówi, że w 988 roku ludzie wracający ze chrztu w Kijowie zatrzymali się tu, aby się napić, i zobaczyli w wodzie odbicie świętego Mikołaja. Według lokalnych podań tę wodę pili powstanki Seweryna Nalywajki i kozacy Chmielnickiego wracający spod Beresteczka.
Kaplica świętego Mikołaja nad źródłem stoi od połowy XIX wieku. Kąpieliska ma kształt ludzkiego oka z wysepką-„źrenicą” pośrodku, a wody jest w nim po kolana — ponieważ najwięcej opowieści o uzdrowieniach dotyczy tu oczu. Wielkie poświęcenie wody odbywa się cztery razy w roku: na Chrzest Pański, na wiosennego Mikołaja 22 maja, 7 lipca i na zimowego Mikołaja 19 grudnia. O pół kilometra dalej, we wsi, stoi cerkiew świętego Mikołaja z 1900 roku. Najbliższym miastem jest Zdołbunów.
Lipki: monaster, który wyrósł koło źródła
W Lipkach w hromadzie Hoszcza źródło bije na zboczu wzgórza, gdzie obecnie stoi Święto-Uspieński męski monaster. Legenda wiąże je z tatarskim najazdem: cerkiew wraz z obrońcami zapadła się pod ziemię, a strumień wody uznano za łzy ostatnich obrońców dawnej osady. Według podania, urodzony w Lipkach Iwan Naumczuk, chory na tyfus, ujrzał we śnie kobietę, która kazała mu napić się wody ze źródła. Wyzdrowiał, a z czasem w Ławrze Poczajowskiej rozpoznał tę samą kobietę na afońskiej ikonie Matki Bożej. Zostawszy mnichem Jakowem, w latach 20. XX wieku założył koło źródła skit Ławry Poczajowskiej z siedmiokopułową świątynią.
W 1939 roku skit zamknięto, za niemieckiej okupacji działał ponownie, w 1951 roku zamknięto go ostatecznie, a w 1961 roku świątynię zburzono. Wierni nadal dbali o źródło i postawili nad nim kapliczkę. Monaster odradza się od 1992 roku; od samego źródła w 1999 roku zaczęto budować świątynię Życiodajnego Źródła, konsekrowaną w 2004 roku. W nadbudowie nad źródłem znajduje się studnia i kąpielsko. Z Lipek niedaleko do Hoszczy.
Życiodajne źródło w Fedorynie
W uroczysku Fedoryna koło Masewicz w hromadzie Rokitno, w poleskich lasach na północy obwodu, według legendy Bogurodzica zostawiła ślad stopy i popłynęła z niego woda. Miejscowi kosiarze znaleźli źródło koło chutoru Danyliw, oczyścili je i postawili dębowe cembrowanie, po czym woda „zagotowała się”, a ludzie zaczęli przychodzić tu po wodę. W latach 70. i 80. XX wieku władze chciały zasypać studnię piaskem, ale sąsiedzi stanęli w jej obronie i rejon nakazał niczego nie niszczyć. W 1999 roku otwarto tu męski monaster ku czci ikony „Życiodajne Źródło”: najpierw drewnianą świątynię na miejscu źródła, z czasem korpusy i sobor Antoniego i Teodozjusza Pieczerskich, konsekrowany w 2005 roku. Najbliższe osiedle to Rokitno.
Źródło Świętej Trójcy w Horyngradzie Pierwszym
Koło Święto-Trójcąkiej świątyni w Horyngradzie Pierwszym w rejonie rówieńskim bije źródło, z którego bierze początek strumień do Horynia. Murowaną świątynię wzniesiono w latach 1812–1816 kosztem księcia Gawryła Świętopełk-Czetwertyńskiego na miejscu drewnianej cerkwi Trójcy Świętej, wzmiankowanej w 1789 roku; źródło jest znane od czasów jej budowy. Podczas renowacji świątyni w latach 2009–2016 źródło urządzono na nowo: stoi tu kaplica, kąpielsko i znak pamiątkowy, a na Święto Chrztu Pańskiego w kąpielisku zanurzają się wierni.
Chocin w rejonie bereznieńskim
W Chocinie w hromadzie Berezne stoi cerkiew Opieki Matki Bożej z 1760 roku na kamiennym fundamencie; w 2001 roku parafię przekształcono w męski klasztor. W 2011 roku poświęcono źródło niedaleko, a w 2013 roku nad nim zbudowano drewnianą kaplicę. Nie należy mylić tej wsi z innym Chocinem pod Równem.
„Bezdna” koło Prywilnego
Na obrzeżach Prywilnego w rejonie dubnowskim, około 10 km od Dubna, znajduje się źródło, które miejscowi nazywają „Bezdną”, a starsi mieszkańcy — „biznią”. Legenda opowiada, że pan zmusił ubogiego chłopa do orki jego wołami w noc wielkanocną, a ziemia pod nimi zapadła się, tworząc przepaść z wodą; mówi się, że w noc wielkanocną słychać stamtąd ryk wołów. Woda wypływa z dużej głębokości i ma 3–4 °C. W 2011 roku mieszkańci oczyścili źródło, postawili krzyż i wytyczyli drogę, a w 2012 roku zostało ono poświęcone ku czci Przenajświętszej Trójcy.
Źródło Świętego Sergiusza w Gruszwicy Pierwszej
Koło staroruskiego grodziska z X–XI wieku w Gruszwicy Pierwszej w hromadzie Wełyka Omelana bije źródło, poświęcone 8 października 2017 roku ku czci świętego Sergiusza. Niegdyś na św. Jerzego święcono tu wodę w uroczysku „Horodyszcze”. Zagospodarowanie jest proste: drewniany zręb, żuraw, gabiony i schody na zbocze. W 2019 roku obwodowe centrum laboratoryjne wpisało jego wodę na „błękitną listę” najczystszych źródeł obwodu.
Źródło Barbary w Hurbach
W uroczysku Hurbach koło Mostów, w miejscu największej bitwy UPA z wojskami NKWD w kwietniu 1944 roku, od 2006 roku budują a memorial i monaster Zmartwychwstania Pańskiego. Obok panteonu, kozackich kurhanów i krzyży urządzone zostało źródło wielkoczenicy Barbary: studnia z daszkiem i krzyżem nad kamienną oprawą.
Triszczawa nad Horyniem
W rejonie sarneńskim, pół kilometra od Horynia, w rezerwacie uroczysko Triszawa z 200-letnimi dębami bije źródło, którego wodę uważa się za uzdrawiającą. Już od początku XIX wieku przywożono tu słabych i chorych. Do 1917 roku przy źródle stały dwie świątynie; bolszewicy je zburzyli, źródło zabetonowali, a w jego miejscu urządzili parkiet do tańców. W 1991 roku źródło odnowiono i odbudowano kaplicę, poświęcając ją w okresie Kupały. Odtąd co roku 7 lipca, w święto Narodzenia Jana Chrzciciela, odprawia się tu liturgię pod gołym niebem i święci wodę.
Region sarneński: Stepan, Udryck, Złote, Wieżyca
Koło Stepania podanie wiąże źródło z wojną północną: ranny król szwedzki Karol XII, którego armia stała niedaleko, rzekomo ociemniał, obmył się wodą ze źródła i odzyskał wzrok, a wtedy kazał postawić tu kaplicę. Kaplica stała przez kilka wieków, w latach 60. XX wieku została zniszczona, a w latach 2000. społeczność własnym kosztem odbudowała drewnianą ośmioboczną kaplicę i uporządkowała źródło.
Przy wjeździe do Udrycka, w cieniu wiekowych dębów przy drodze do Chocinia, uroczysko od dawna nazywa się „Kryniczka”. Studnia z wodą źródlaną stoi tu od niejednego stulecia i dla mieszkańców Udrycka oraz Chocinia stała się świętą opiekunką: przychodzą do niej pomodlić się, przynoszą kwiaty i wstążki. Teraz jest to murowany zręb pod niebieskim daszkiem z ikoną i krzyżem.
W Złotem, według słów najstarszych mieszkańców, wodą z cudownego źródła leczono oczy – przemywać je przychodzili pieszo nawet z Pińska. Źródło jest poświęcone, nad nim znajduje się drewniane zadaszenie z obrazkiem.
W Wieżyci w rejonie rokitnowskim opowiadają, że polski pan wiozł chorą córkę do uzdrowicieli i zasalaszczył na noc pod rozłożystą sosną; we śnie starzec kazał poić dziewczynę wywarem z jej gałązek, córka wyzdrowiała, a pan postawił przy drzewie kapliczkę. Na początku XX wieku na Chrzest Pański mieszkańcy Wieżyci chodzili do niej procesją i święcili wodę ze źródła. Kaplicy i źródła już nie ma, ale „Car-drzewo”, powiązane wstążkami, ludzie czczą do dzisiaj.
Jeszcze kilka poświęconych źródeł
Zdołbica: za miejscem zwanym „Pałace” (według legendy stał tam zamek), w 2015 roku źródło wyczyszczono, ogrodzono i poświęcono ku czci archanioła Michała, podobnie jak wiejską świątynię. Moszków w rejonie młynowskim: dawno znane źródło świętego Onufego z wodą o temperaturze 8 °C spływa do rzeki Kozulki, a w pobliżu kiedyś działał zakład wód mineralnych; poświęcono je w 2018 roku. Jasenynyczi nad rzeką Ustią: w Święto Chrztu Pańskiego przy źródle świętego Mikołaja i wielkieczennicy Barbary odprawiane jest poświęcenie wody. Grabów w rejonie rówieńskim: 11 lipca 2010 roku zagospodarowano i poświęcono źródło koło stawu.
Kunin: źródło „Swiatka” mieszkańcy nazywają duchową świętością wsi. Legenda głosi, że ludzie pojmani przez ordynanców modlili się do Matki Bożej, ukazał się Jej wizerunek, ziemia rozstąpiła się i pochłonęła najeźdźców, a tam, gdzie wizerunek zniknął, trysnęło źródełko. Na dziedzińcu klasztoru Świętej Trójcy w Korcu, założonego w 1620 roku przez księcia Samuela Koreckiego, znajduje się studnia klasztorna, z której piją pielgrzymi. W pobliżu Chocinia koło Równego (hromada Szpanów) naturalne źródło na lewym brzegu Horynia, będące pomnikiem hydrologicznym od 1983 roku, hromada omurowała kamieniem, zrobiła kąpielisko, a w ostatnich latach święci się tu wodę w Święto Chrztu Pańskiego.
Karpylówka w hromadzie horodzkiej: źródło świętych apostołów Piotra i Pawła przy ulicy Nabrzeżnej, obok świątyni pod tym samym wezwaniem. Jest to oficjalne miejsce kąpieli w Święto Chrztu Pańskiego, a latem przy źródle obchodzi się Noc Kupały. Z Karpylówki niedaleko do Horodka z klasztorem na wyspie.
Ptycza w rejonie dubieńskim: 6 sierpnia 2015 roku poświęcono tu źródło ku czci Przenajświętszej Bogurodzice i równej apostołom Marii Magdaleny; na poświęcenie przyszedł ponad tysiąc ludzi, a w Święto Chrztu Pańskiego odprawiane jest tu wielkie poświęcenie wody.
Klasztory obwodu, przy których znajdują się źródła, oraz pozostałe świętości — w artykule „Klasztory i świętości ziemi rówieńskiej”. Wszystkie znane źródła i studnie ziemi rówieńskiej zaznaczono na mapie źródeł Polesia, a najsłynniejsze źródła kraju — w artykule „Święte źródła Polesia”.
Święte źródła innych obwodów Polesia: Wołynia, Żytomierszczyzny, Kijowszczyzny, Czernihowszczyzny, Sumszczyzny.
