W lesie na północ od wsi Luteż w rejonie wyyszhorodzkim zachowały się ruiny schronu bojowego nr 582. Nazywa się go także schronem porucznika Nowakowskiego – na cześć dowódcy, którego garnizon we wrześniu 1941 roku walczył tu do samego końca. To jeden z punktów obronnych Kijowskiego Rejonu Umocnionego na jego północnej flance, koło Dniepru.
Kijowski Rejon Umocniony
Kijowski Rejon Umocniony budowano od 1929 roku w celu ochrony ówczesnej zachodniej granicy ZSRR. Pierwsza linia obrony ciągnęła się na około 85 km – od Dniepru koło Luteża wzdłuż rzeki Irpień do Biłohorodki i dalej na południe, znowu do Dniepru. Głębokość pasa obronnego sięgała od jednego do sześciu kilometrów. Główne prace budowlane ukończono w 1932 roku: w ciągu tych lat wzniesiono dziesiątki długoterminowych punktów obronnych – żelbetonowych schronów z strzelnicami dla karabinów maszynowych i armat, a także punkty obserwacyjne.
Latem 1941 roku rejon umocniony przez kilka tygodni powstrzymywał niemieckie natarcie na Kijów. Część ocalałych budowli w marcu 2022 roku ponownie wykorzystali ukraińcie obrońcy, gdy wojska rosyjskie próbowały okrążyć stolicę.
Bitwa 18 września 1941 roku
Schron bojowy nr 582 to typowa jednokondygnacyjna budowla żelbetonowa typu „M2” z trzema strzelnicami dla ciężkich karabinów maszynowych. Stał on w głębi obrony i miał wspierać ogniem schrony pierwszego rzutu, w szczególności sąsiedni schron nr 580. Garnizon składał się z żołnierzy 161. samodzielnego batalionu karabinów maszynowych Kijowskiego Rejonu Umocnionego pod dowództwem porucznika Iwana Nowakowskiego.
Do końca sierpnia 1941 roku schron znajdował się na tyłach: front przebiegał na zachód. Drugi szturm rejonu umocnionego zaczął się 16 вересня, a wczesnym rankiem 18 września na ten odcinek wyszła 296. niemiecka dywizja piechoty. Garnizon podjął walkę i trzymał się, dopóki napastnikom nie udało się wysadzić budowli w powietrze. W południe Iwan Nowakowski i 14 żołnierzy dostali się do niewoli. Tego samego dnia wojska 37. armii na rozkaz zaczęły wycofywać się z Kijowskiego Rejonu Umocnionego i z Kijowa – obrona miasta dobiegała końca.
Co jest na miejscu dzisiaj
Po schronie pozostały masywne bryly betonu z zbrojeniem – ślady wybuchu są dobrze widoczne nawet po osiemdziesięciu latach. W 2006 roku postawiono tu tablicę pamiątkową z imionami poległych. Na poboczu drogi stoi wskazówka w stronę schronu, a przy ruinach zazwyczaj leżą kwiaty.
Luteż jest znany także z wydarzeń 1943 roku: stąd oraz z sąsiednich Nowych Pietriwców rozpoczęło się natarcie na Kijów. Dlatego ruiny schronu warto połączyć z muzeum-rezerwat ukraińskiego męstwa wojskowego oddalonym o kilka kilometrów. Niedaleko zachowały się również inne budowle Kijowskiego Rejonu Umocnionego, w tym schron nr 580.
Wskazówka
Schron stoi w lesie, dlatego wstrzymaj się na wygodne, zakryte buty. Nie wchodź na zrujnowane płyty ani do środka: beton się kruszy, a z odłamków wystaje zbrojenie. Lasy Kijowszczyzny po 2022 roku były sprawdzane przez saperów, ale schodzić ze ścieżek i podnosić nieznanych przedmiotów nadal nie warto.
Więcej o regionie – w artykule o Kijowskim Polesiu.
