Kijowskie Polesie zaczyna się tuż za granicą stolicy: wystarczy wyjechać z miasta na północ lub północny zachód, a wokół rozciągają się boru sosnowe, piaszczyste brzegi, ciche rzeki i szeroka tafle Kijowskiego Zbiornika Wodnego. To najbardziej wysunięta na wschód część Polesia Ukraińskiego i chyba najbliższa większości podróżników. Tutaj można w ciągu jednego dnia odwiedzić plażę, staroruskie miasto oraz miejsce, które zatrzymało wroga wiosną 2022 roku.
Jako region przyrodniczy Kijowskie Polesie zajmuje północ obwodu kijowskiego i część wschodu obwodu żytomierskiego. Wschodnią granicą jest Dniepr z Kijowskim Zbiornikiem Wodnym. Pod piaskiem i gliną leży tu ten sam granitu Tarczy Ukraińskiej, co na Żytomierszczyźnie, ale już na głębokości 300–400 metrów: tarcza stopniowo obniża się w stronę zapadliska dnieprzosko-donieckiego. Kiedyś docierał tutaj lodowiec dnieprzański, więc teren jest pagórkowatą równiną morenową, przecinaną przez rzeki płynzące w stronę Dniepru i Prypeci.
Krótko
- Gdzie: północ obwodu kijowskiego (rejon wyszhorodzki i baczański) oraz wschód Żytomierszczyzny.
- Woda: Kijowski Zbiornik Wodny, rzeki Teterew, Irpień, Zdwizh, Prypeć.
- Historia: stary Wyszhorod, Meżyhirja, Lutiż, miejsca pamięci wojny z 2022 roku.
- Przyroda: Czarnobylski Rezerwat Biosfery z końmi Przewalskiego, bory Puszczy Wodzickiej, dolina Irpienia.
- Kultura: rejon iwankowski — ojczyzna Marii Prymaczenko, poleska zagroda w muzeum „Pyrihiw”.
Kijowski Zbiornik Wodny
Kijowski Zbiornik Wodny, przez wszystkich nazywany Morzem Kijowskim, powstał w latach 60. XX wieku, gdy koło Wyszhorodu wzniesiono tamę Kijowskiej Elektrowni Wodnej. Woda zalała dolinę Dniepru i ujścia rzek, więc teraz ta tafle ma miejscami ponad 10 km szerokości z piaszczystymi plażami, sosnowymi brzegami i ośrodkami wypoczynkowymi. Latem przyjeżdżają tu, by pływać, łowić ryby i żeglować, a nad brzegiem koło Tołokunia, Lutizha czy Nowych Pietriwców łatwo znaleźć ciche miejsce.
Pod wodą zostały dziesiątki wsi i dawne uroczyska, więc wokół morza krąży wiele legend. W upalne lata woda opada, a na dnie znów widać stare drogi i fundamenty.
Wideo: „Sekrety Morza Kijowskiego: co znajduje się na głębokości? Historia morza stworzonego przez człowieka”, kanał STEPANETS.
Wyszhorod i Meżyhirja
Wyszhorod — jedno z najstarszych miast Rusi. Kronika wspomina je jako miasto księżny Olgi, a później pochowano tu pierwszych świętych Rusi — książąt Borysa i Gleba. Na wysokim brzegu Dniepru zachowały się wały dawnego miasta, a Wyszhorodzki Rezerwat Historyczno-Kulturalny opowiada o staroruskich garncarzach i książętach.
Wideo: „Jak wyglądał średniowieczny Wyszhorod? Od wikingów do Rusi”, kanał Dmytro Horbatiuk.
Obok, w Meżyhiriu, stał kiedyś słynny monaster w Meżyhiriu, a później — rezydencja państwowa. Teraz to duży park nad Dnieprem z ogrodami, stawami i alejami, do którego można wybrać się na spacer.
Lutiż i Demydiw
Wieś Lutiż nad brzegiem morza jest znana z przyczółka lutiżskiego: jesienią 1943 roku stąd zaczęła się ofensywa na Kijów, a w sąsiednich Nowych Pietriwцах działa upamiętniające te wydarzenia miejsce.
A w 2022 roku do historii przeszedły sąsiednie Demydiw. W pierwszych dniach pełnowymiarowej wojny na ujściu Irpienia otwarto tamę i woda zalała rozlewisko. Rozlew powstrzymał rosyjski sprzęt na przedpolach Kijowa, ale zostawił wieś pod wodą. Demydiw do tej pory się odbudowuje, a rozlewisko Irpienia znów stało się bagnem — teraz gniazdują tu ptaki.
Wideo: „Dlaczego wieś Demydiw, która uratowała Kijów, sama potrzebuje ratunku?”, kanał DW Ukrayinskoju.
Irpień, Bucza i Moszczun
Miasta i wieści na zachód i północ od Kijowa — Irpień, Bucza, Hostomel, Moszczun, Borodzianka — wiosną 2022 roku znalazły się na linii frontu i przeszedł przez nie okupację. Dzisiaj są tu miejsca pamięci poległych, odbudowane kwartały i miejsca przechowujące pamięć: pozostałości wysadzonego w powietrze mostu przez Irpień, którym ludzie ewakuowali się z miasta, znaki pamiątkowe w Moszczunie, gdzie walki toczyły się bezpośrednio w lesie.
Jednocześnie są to zielone przedmieścia z borami i rzeką Irpień, po której można pływać kajakami. Przyjeżdżając tutaj, pamiętajcie, że dla wielu mieszkańców te miejsca to wciąż żywa rana.
Puszcza Wodycka i lasy wokół Kijowa
Najbliższy stolici fragment poleskiego lasu to Puszcza Wodycka: bor sosnowy w granicach Kijowa, do którego jeszcze od początku XX wieku jeździ tramwaj. Stoją tu stare sanatoria, ciągną się leśne ścieżki i łańcuch stawów, a leśny potok Moszczun jest przegradzany przez bobrowe tamy.
Iwanków i Maria Prymaczenko
Iwanków leży nad Teterewem, który płynie tu szeroko i spokojnie wśród piaszczystych brzegów oraz sosnowych borów przed wpłynięciem do zbiornika wodnego. Obok znajduje się wieś Bołotnia, gdzie urodziła się i przez całe życie malowała Maria Prymaczenko. W lutym 2022 roku muzeum w Iwankowie spłonęło w wyniku rosyjskiego ostrzału, ale mieszkańcy zdążyli wynieść z płomieni część jej prac.
Wideo: „Teterew: ukraińska prowincja, elektryczka, jeziora koło Kijowa”, kanał Chaszczi.
Makarów i rzeka Zdwiż
Makarów nad rzeką Zdwiż to dawne miasteczko, ojczyzna świętego Dymitra Tuptały, pisarza i kaznodziei XVII wieku. Na przylądku nad Zdwizem zachowało się dawne grodzisko. Sama Zdwiż płynie od Brusiłowa do Borodzianki wśród łąk i błot oraz wpada do Teterewa.
Czarnobylska strefa
Północ Polesia Kijowskiego to Czarnobylska Strefa Zamknięta. Po katastrofie w 1986 roku wysiedlono stamtąd dziesiątki wsi oraz miasto Prypeć, a w 2016 roku na tych terenach utworzono Czarnobylski Radiacyjno-Ekologiczny Rezerwat Biosfery — największy na Ukrainie. Bez ludzi przyroda szybko powróciła: żyją tu wilki, łosie, rysie, a od 1998 roku także konie Przewalskiego, które rozmnożyły się na wolności.
Wiosną 2022 roku strefa została okupowana przez armię rosyjską i ślady okupacji widać tu do dzisiaj. Można ją odwiedzać wyłącznie z licencjonowanymi operatorami i zgodnie z obowiązującymi zasadami; w czasie wojny dostęp jest znacznie ograniczony. O dawnych świątyniach i cmentarzach tego regionu pisaliśmy osobno — zabytki Czarnobylszczyzny, a o samej rzece — w artykule „Prypeć — poleska Amazonia, żywy świat jednej z najdzikszych rzek Europy”.
Wideo: „Życie w promieniowaniu: jakie zwierzęta można spotkać w Czarnobylskiej Strefie Zamkniętej”, kanał RFI Ukrajinśkoju.
Poleska chata w Pyrowie
Najprostszy sposób, aby zobaczyć stare Polesie — wybrać się do Narodowego Muzeum Architektury Ludowej i Życia „Pyrowo” na południowych obrzeżach Kijowa. W sektorze poleskim stoją przewiezione ze wsi chaty, stodoły, drewniana cerkiew i wiatraki: można zajrzeć do pieca, obejrzeć tkane ręczniki i zobaczyć, jak żyli Poleszucy sto lat temu.
Wideo: „Muzeum „Pyrowo”. Malownicza ekspozycja Polesia”, kanał Krasota dorog.
Trasa na 2–3 dni
Dzień 1. Wyszogród i Morze Kijowskie. Wały dawnego Wyszogrodu, spacer po Mezhyhirji, wieczorem — plaża koło Tołokunia lub Luteża.
Dzień 2. Irpień, Moszczun i Puszcza Wodzyńska. Miejsca pamięci z 2022 roku, spływ kajakowy lub spacer brzegiem Irpienia, las i stawy Puszczy Wodzyńskiej.
Dzień 3. Iwangród lub Makarów. Teterów i krainy Marii Prymaczenko lub Makarów nad Zdwirzem. Na koniec — muzeum „Pyrowo”.
Kiedy jechać
- Kwiecień–maj: pełne wody rzeki, kwitnące łąki i sady w Mezhyhirji.
- Czerwiec–sierpień: plaże Morza Kijowskiego, kajaki na Irpieniu i Teterowie. Okres bezmroźny trwa tu około 165 dni, więc sezon kąpielowy jest długi.
- Wrzesień–październik: grzyby w borach, złota jesień w Puszczy Wodzyńskiej.
- Zima: ośnieżone lasy i lód na zbiorniku wodnym.
Praktyczne porady
- Miny. Lasy i pola północnej Kijowszczyzny po okupacji w 2022 roku były rozminowywane, ale ryzyko pozostaje: chodźcie tylko sprawdzonymi drogami i ścieżkami, nie wchodźcie tam, gdzie stoją tabliczki „Miny”.
- Czarnobylska strefa. Wjazd tylko z pozwoleniem i licencjonowaną eskortą, zasady ulegają zmianom — sprawdzajcie je wcześniej.
- Woda. Nad Morzem Kijowskim bywają silne fale i wiatr, kąpcie się na urządzonych plażach.
- Szacunek dla pamięci. W Buczy, Irpieniu, Moszczunie i Demydowie zachowujcie się taktownie: to miejsca tragedii.
Czym zapamięta się Kijowskie Polesie
Kijowskie Polesie znajduje się tuż obok stolicy, ale żyje własnym życiem: stary Wyszogród nad Dnieprem, szerokie morze z piaszczystymi brzegami, bory, w których bobry budują tamy, i strefa, którą natura wzięła dla siebie. A do tego — ludzie i wiesie, które wiosną 2022 roku stanęły na drodze wroga. Warto tu przyjechać zarówno po wypoczynek, jak i dla pamięci.
Przeczytajcie także o innych krainach: Żytomierskie Polesie, Rówieńskie Polesie i Wołyńskie Polesie, a więcej miejsc — w naszym przewodniku.
