Po awarii na Elektrowni Jądrowej w Czarnobylu ludzi z dziesiątek poleskich wsi ewakuowano, a ich cmentarze nagle zostały pozbawione zwykłej opieki. Po czterdziestu latach te ciche miejsca przemieniły się w prawdziwe wyspy przyrody. Naukowcy zbadali 24 stare cmentarze strefy wykluczenia i znaleźli tam ponad 400 gatunków roślin, wiekowe dęby i sosny oraz ślady dawnej historii Polesia.
Kto i dlaczego bada cmentarze
Pomysł należy do naukowców Biosferycznego Rezerwatu „Askania-Nowa” im. F. E. Falca-Fejna — doktor filozofii Nadiji Skobel i profesora Iwana Mojsijenki. Wcześniej badali stare cmentarze południa Ukrainy, gdzie wśród zaoranych pól to właśnie cmentarze zachowały ostatnie skrawki stepu z kostrzewą, goryczką i tulipanami. W strefie czarnobylskiej do badań terenowych dołączyli specjaliści Czarnobylskiego Radiacyjno-Ekologicznego Biosferycznego Rezerwatu, w tym kierownik działu naukowego Denys Wyszniewski.
Cmentarze czarnobylskie są interesujące tym, że przestały działać nie stopniowo, jak w wymierających wsiach, lecz nagle — wraz z wysiedleniem ludzi. Pozwala to zobaczyć, jak natura odzyskuje miejsce, gdzie wcześniej stale przebywali ludzie. Jednak niektóre groby datowane są na lata 2019–2020: krewni zmarłych nadal przyjeżdżali tu w dni pamięci.
Ponad 400 gatunków roślin
Na 24 cmentarzach zanotowano ponad 400 gatunków roślin, z czego ponad 350 to rośliny dziko rosnące lub zdziczałe. Wśród znalezisk są głowienki błękitne, roślina chroniona przez Konwencję Berneńską, a także rzadkie dla obwodu kijowskiego pierwiosnka wiosenna i jałowiec pospolity.
W przeciwieństwie do cmentarzy południowych, gdzie rozrastają się obce rośliny, w strefie nowych kwiatów i krzewów na grobach prawie się nie sadzi. Dlatego dobrze widać, jak miejscowa poleska flora stopniowo zasiedla zaniedbane pochówki.
Dęby starsze niż same wsie
Najbardziej imponujące są drzewa. Na cmentarzach strefy trafiają się dęby o obwodzie pnia ponad 4 metry — najgrubszy żywy dąb ma 446 centymetrów w obwodzie, a jeden uschnięty olbrzym — 510 centymetrów. Takim drzewom, według oceny naukowców, jest co najmniej 200 lat. Są też stare sosny o obwodzie do 259 centymetrów oraz dawne grusze.
Tajemnica ich długowieczności tkwi w poleskich tradycjach. Wokół wsi drzewa ścinano na opał i budowę, a na cmentarzach ich nie ruszano: miejsce uważano za święte i obawiano się uszkodzić pochówki. Tak więc, podczas gdy stare dęby znikały z okolicznych lasów, na cmentarzach rosły dalej.
Kopce, bartnie i chatki staroobrzędowców
Cmentarze zachowały także strony historii Polesia. Na jednym z nich badacze naliczyli kilkanaście niewielkich kopców o średnicy do 10 metrów — prawdopodobnie słowiańskich, jeszcze z czasów Rusi Kijowskiej: później wieś urządziła cmentarz właśnie na dawnym cmentarzysku. Na starych drzewach znajdują się bartnie — wydrążone dziuple, w których kiedyś trzymano pszczoły, a na kilku cmentarzach zachowały się drewniane budowle pogrzebowe staroobrzędowców, przypominające małe chatki lub cerkwie nad grobami.
Wiosna pokaże więcej
Jedna wizyta nie odsłania całej różnorodności: wiele roślin kwitnie tylko kilka tygodni w roku. Dlatego naukowcy badają cmentarze w różnych porach roku. Szczególne nadzieje wiążą z wiosną, gdy budzą się wczesnowiosenne efemeroidy i mogą pojawić się storczyki.
Część cmentarzy i wsi strefy ucierpiała w wyniku pożarów i działań wojennych, więc takie badania pomagają utrwalić i zachować pamięć o nich. O tym, jak wyglądają opuszczone wsie, można przeczytać w artykule o Korogodzie, a o zabytkach regionu — w materiale „Zabytki, świątynie i cmentarze Czarnobylszczyzny”.
Czy można zobaczyć te cmentarze
Cmentarze leżą w strefie wykluczenia, do której można wejść tylko za pozwoleniem i w towarzystwie. W dni pamięci dawnym mieszkańcom i ich krewnym pozwala się odwiedzać groby bliskich — zorganizowanie, na podstawie wcześniejszych list. W czasie stanu wojennego wycieczki turystyczne do strefy są ograniczone.
