Turijsk — osada nad rzeką Turią na Polesiu Wołyńskim, w rejonie kowelskim, centrum społeczności Turijskiej. Mieszka tu około 5,5 tysiąca osób. Do 2020 roku Turijsk był centrum rejonu. Miasteczko uważane jest za jedno z najstarszych zasiedlonych terenów Wołynia: po raz pierwszy wspomina o nim „Powieść minionych lat” w roku 1097.
Od paleolitu do kroniki
Turijszczyznę zasiedlono już w późnym paleolicie. Później obok wschodnich Słowian żyły tu także inne plemiona, o czym świadczą dawne nazwy wsi — Duliby, Turyczany, Osa. Archeolodzy znajdują w Turijsku ślady osad z VI–VII wieku, a w okolicach — dawne grodziska.
W XI–XII wieku ziemie Turijszczyzny wchodziły w skład Wołyńskiego, a następnie Halicko-Wołyńskiego księstwa. W 1205 roku Turijsk zdobyli Litwini. W 1515 roku król Zygmunt I podarował miasteczko księciu Sanguszce, i na długo stało się ono własnością tego rodu.
Zamek pośród bagien
Nad Turią, na starym zamczysku pośród bagien, w XI–XV wieku stał zamek — najpierw drewniany, później murowany, z siecią podziemnych przejść. Książę Roman Sanguszko odbudował go i uczynił trudno dostępnym dla najeźdźców, a przy cerkwi Świętego Zbawiciela urządził szpital-bogadielnię. Wtedy Turijsk był jednym z ważnych ośrodków rzemiosła i handlu na Wołyniu.
Później miasteczkiem władały książęta Zasławscy. Iwan Zasławski jako pierwszy z rodu przeszedł na katolicyzm, a za jego syna Władysława Dominika w 1652 roku w Turijsku zebrał się sejmik szlachty województwa wołyńskiego. Córka Władysława Dominika Teofilia, zostając księżną Lubomirską, zbudowała tu kościół św. Franciszka Salezego, który razem z cerkwią Przemienienia zdobił miasteczko.
Ossolińscy i prawo magdeburskie
W połowie XVIII wieku Turijsk przeszedł w ręce Ossolińskich. Wojewoda Józef Kanty Ossoliński zbudował tu pałac, a w 1759 roku król August III na jego prośbę nadał miasteczku prawo magdeburskie. W 1773 roku Turijsk otrzymał prawo do dwóch dużych jarmarków, każdy trwający cztery tygodnie.
Z ostatnim właścicielem z tego rodu związana jest miejscowa legenda. Hrabia zakochał się w chłopce z przedmieścia Lipa i ożenił się z nią wbrew rodzinie. Dla kościoła zamówił ikonę Matki Bożej z Dzieciątkiem, których pierwowzorami byli żona i syn. Rodzina nie wybaczyła nierównego małżeństwa: młodą hrabinę z dzieckiem otruto, a hrabia wstąpił do klasztoru. Niedługo potem Ossolińscy sprzedali ziemie turijskie Moszyńskim.
Co zobaczyć
Turijsk — cicha osada z dawną historią, którą lepiej poznawać przez krajobrazy: dolina Turi, stare ulice, miejsca dawnych grodzisk. W centrum — pomniki II wojny światowej, a w okolicach — wsie z drewnianymi cerkwiami i starymi cmentarzami.
Wśród widocznych budowli osady jest cerkiew Świętej Trójcy z błękitnymi kopułami i dzwonnicą nad wejściem. Obok szkoły w centrum widoczna z daleka.
Przyroda
Rzeka Turia płynie tu spokojnie pośród łąk i lasów. Latem kąpią się i łowią ryby, a jesienią zbierają grzyby wokół. Turijszczyzna — kraina cichego wypoczynku bez tłumów turystów.
Turijsk na wideo
Książęta Sanguszkowie
Prezent z 1515 roku uczynił Turijsk jednym z wołyńskich gniazd książąt Sanguszków — rodu pochodzącego z litewskiej dynastii Giedyminowiczów, który władał ziemiami od Kowla do Kamienia Koszyrskiego. Od nich Turijsk przeszedł do innych rodów szlacheckich, a w 1795 roku wraz z całą Wołynią został włączony do Imperium Rosyjskiego.
Gordon i Durowa
W sierpniu 1659 roku przez Turijsk przechodził oddział Szkota Patricka Gordona, później znanego dowódcy wojskowego. Opisał Turijsk jako miasteczko z dworem i fortem pośrodku bagien. W 1808 roku kwaterował tu eskadron pułku huzarów mariupolskich, w którym służyła Nadija Durowa — jedna z pierwszych kobiet-oficerów w historii wojskowości. To właśnie ona zapisała legendę o turijskiej ikonie w swoich „Zapiskach kawalerzystki-dziewicy”.
Druga wojna światowa
Okupacja Turijska trwała od 30 czerwca 1941 do 20 lipca 1944 roku. Naziści zniszczyli tutaj ponad 9 tysięcy Żydów, tysiące miejscowych mieszkańców wywieziono na przymusowe roboty do Niemiec. O tych latach przypominają pomniki w centrum osady.
Kiedy jechać
Najlepiej późną wiosną i latem, gdy Turija jest pełna wody, a łąki zielone. Turijsk warto połączyć z Kowlem i Łukowem, gdzie stoi pałac Mjonczyńskich.
W pobliżu
Kowel — około 30 minut drogi, pałac Mjonczyńskich w Łukowie — niedaleko. Więcej — w artykule Powiat kowelski.
Jak dojechać
Z Kowla i Łucka kursują autobusy. Przyjeżdżają na dworzec autobusowy w Turijsku.
