Są miasta, które pamiętają siebie przez pomniki i zamki. Baranówka pamięta siebie przez naczynia — i to jak najbardziej serio oraz z godnością. Niewielkie miasto w obwodzie żytomierskim, znane od 1565 roku, liczące około 11 tysięcy mieszkańców — a zarazem jedna z najstarszych porcelanowych stolic Ukrainy. Oto taka rozbieżność między wielkością a reputacją.
Barany, dzbanki i Mezerowie
Kim był Baran, na cześć którego nazrano miasto — to zagadka. Czy pasły się tu kiedyś prawdziwe stada, czy pierwszy osadník miał odpowiednie przezwisko — nauka milczy. Za to nie milczy miejscowa tradycja: mieszkańcy Baranówki od dawna potrafili pięknie wytwarzać naczynia. I to nie tylko talerze, lecz także ozdobne, jaskrawe baranki — swoiste dzbanki w kształcie zwierzęcia, które stało się symbolem miasta. Ta ceramiczna żyłka sprowadziła tu w 1802 roku Francuza Michała Mezera, który dostrzegł w tutejszych złogach białej gliny kaolinowej oraz w rzece Słucz idealne warunki do produkcji porcelany.
Już na początku XIX wieku produkcja tak zachwyciła imperatora Aleksandra I, że przedsiębiorstwo uzyskało prawo umieszczania na wyrobach państwowego godła (według jednych danych w 1815 roku, według innych w 1825). Porcelanę z Baranówki znali w Kanadzie i Rzymie, kolekcjonowano ją i wręczano w prezencie na oficjalnych przyjęciach. Miastem tymczasem władali kolejno Lubomirscy, Walewscy, potem książęta Gagarini i Stroganowowie, a fabryka od 1882 roku należała do greckiego przedsiębiorcy Mikołaja Gripari. Arystokratyczni właściciele się zmieniali, a zakład pracował.
Zakład jest martwy. Muzeum — żywe
W 1920 roku zakład znacjonalizowano, a władza radziecka przekształciła manufakturę w potężne przedsiębiorstwo: w latach 50. XX wieku rozszerzyło ono asortyment i moce produkcyjne. Po uzyskaniu niepodległości fabrykę przez pewien czas starano się zachować — wtedy kierowali nią, według podań, czeski inwestorzy. Nie udało się: na początku lat 2010. przedsiębiorstwo z ponad dwustuletnią historią zatrzymało się.
Naprzeciwko muzeum porcelany widać ruiny dawnego zakładu, zarastające krzewami. To nie dekoracja ani obiekt artystyczny — po prostu to, co zostało z ponad dwóch wieków produkcji. Za to muzeum żyje i jest chyba najciekawsze na całej trasie. Jego kolekcja liczy tysiące eksponatów i obejmuje wyroby od lat 20. XIX wieku do połowy lat 90. XX wieku — od czasów Mezera i Gripari po epokę radziecką. Wśród nich są serwisy z carskim monogramem, figurki, wazony oraz te same ozdobne baranki.
Odrębnie warto wspomnieć o tokarzach, stolarzach i mistrzach zabawek dziecięcych — Baranówka słynęła także z nich. Drewno obrabiano tu nie gorzej niż glinę.
Jak znaleźć muzeum
Muzeum porcelany stoi przy centralnej ulicy Soborowej — prosto, nie zgubicie się. Punkt orientacyjny od dworca autobusowego to cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy. Wycieczki są prowadzone po wcześniejszym uzgodnieniu.
Co w pobliżu
Prosto przez drogę od muzeum znajdują się ruiny samego zakładu, które zarastają krzewami. To mimowolnie staje się częścią wrażenia: tutaj wszystko jest obok siebie – i sława, i upadek. Miasto jest kompaktowe, centrum jest pieszoprzetworzone. W pobliżu znajduje się cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzice, park miejski, rzeka Słucz. Dla trasy Baranówka to dogodny punkt między Zwiahlem a Żytomierzem.
Porady
Kiedy jechać: w dzień powszedni – w weekendy muzeum jest zamknięte, a w dni powszednie łatwiej umówić się na zwiedzanie z przewodnikiem.
Czego szukać na naczyniach w domu: jeśli macie naczynia z Baranówki, poszukajcie na dnie sygnatury z czerwonym lwem lub napisu «Baranówka». To już przedmiot kolekcjonerski.
Dla fotografów: ruiny zakładu naprzeciwko muzeum to mocny kadr, zwłaszcza przy pochmurnej pogodzie lub jesienią.
