Janów Podlaski leży nad rzeczką Krzywką, na Nizinie Południowopodlaskiej, kilka kilometrów na południe od Bugu, który wyznacza tu granicę z Białorusią. To siedziba gminy w powiecie bialskim, w województwie lubelskim. Przez wieki było rezydencją biskupów łuckich, a od 1818 roku siedzibą diecezji janowskiej; w pobliskiej Wygodzie działa najstarsza państwowa stadnina koni arabskich w Polsce. Od 1 stycznia 2026 roku Janów Podlaski ponownie ma status miasta.
| Województwo | lubelskie |
|---|---|
| Powiat | bialski |
| Gmina | Janów Podlaski (miasto jest jej siedzibą) |
| Ludność | 2659 (2021, spis powszechny) |
| Granice miasta | obręb Janów Podlaski Osada (214,3 ha) wraz z częścią obrębu Janów Podlaski Wieś |
| Pierwsza wzmianka | 1423 rok |
| Prawa miejskie | 1465 rok; status miasta przywrócony 1 stycznia 2026 |
Janów Biskupi i diecezja podlaska
Po raz pierwszy miejscowość pojawia się w 1423 roku, kiedy wielki książę Witold przekazał wieś Porchów katedrze w Łucku. W 1465 roku nadano jej prawa miejskie na prawie chełmskim, a miasto przyjęło nazwę Janów Biskupi, od imienia biskupa Jana Łosowicza. Rezydencję biskupów i kościoły zniszczyli Szwedzi w 1656 roku. W 1818 roku utworzono diecezję janowską z siedzibą w mieście; władze zaborcze zlikwidowały ją w 1867 roku, po powstaniu styczniowym. Prawa miejskie utracono w 1870 roku, kiedy wiele miast Królestwa Polskiego zdegradowano do rangi osad.
Po I wojnie światowej, w 1919 roku, prawa miejskie przywrócono, ale w 1940 roku Niemcy je odebrali, a po krótkim przywróceniu w 1944 roku ostatecznie zniesiono w 1946 roku. W latach 1918–1932 Janów był siedzibą powiatu konstantynowskiego. Rozwój w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku spowolnił brak połączenia kolejowego i przemysłu. W czasie II wojny światowej zginęło wielu mieszkańców, głównie Żydów. Status miasta przywrócono rozporządzeniem Rady Ministrów z 31 lipca 2025 roku, obowiązującym od 1 stycznia 2026 roku.
Bazylika, kościół dominikanów i pałac biskupi
Bazylika Świętej Trójcy to barokowa świątynia zbudowana w latach 1714–1735, od 1741 roku kolegiata, w latach 1818–1867 i 1918–1924 katedra diecezji janowskiej. Ma dwuwieżową fasadę i trzy nawy, a obok stoi dzwonnica z 1745 roku. Tytuł bazyliki mniejszej nadał jej dekret z 6 grudnia 2017 roku. W kolegiackiej krypcie spoczywa biskup Adam Naruszewicz, poeta i historyk, który od 1788 roku aż do śmierci w 1796 roku mieszkał w pałacu biskupim. Dawny budynek seminarium (1685–1939) zajmuje dziś zespół szkół.

Kościół dominikanów pw. św. Jana Chrzciciela przy ul. Skalskiego, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/78, zbudowano w latach 1790–1801 w stylu klasycystycznym; dzwonnica w stylu bizantyjskim pochodzi z 1874 roku. Dominikanie przybyli do Janowa w 1602 roku, sprowadzeni przez biskupa łuckiego Stanisława Gomulińskiego, a klasztor zlikwidowano w czasie kasat zakonów w latach 1864–1875. Według opracowań w latach 1867–1874 świątynię użytkowali unici, od 1875 do 1915 roku prawosławni, a w 1918 roku wróciła do Kościoła rzymskokatolickiego. Przy kościele znajdują się groby żołnierzy polskich poległych w wojnie z bolszewikami w 1920 roku.

Pałac biskupi w stylu późnego baroku zainicjował biskup Feliks Paweł Turski; budowano go w latach 1770–1780 na miejscu dawnej rezydencji, wcześniejszego zamku z XV wieku, rozbudowanego w 1520 roku, i siedemnastowiecznego dworu. Pałac otacza park w stylu angielskim, a w terenie zachowały się ślady fortyfikacji bastionowych. Grota Naruszewicza w parku pochodzi z lat 90. XVIII wieku. Dziś w pałacu mieści się hotel.
Zabytkowa jest też kaplica św. Rocha na cmentarzu z końca XIX wieku, stacja benzynowa z 1928 roku, a od 2021 roku w centrum stoi fontanna z galopującymi końmi.
Stadnina w Wygodzie

Stadnina Koni Janów Podlaski w Wygodzie jest najstarszą państwową stadniną koni arabskich w Polsce. Jej początkiem był dekret cara Aleksandra I z 1817 roku o utworzeniu rządowej stadniny, wydany na wniosek Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego. Pierwszym kierownikiem był weterynarz Jan Ritz. Stadnina zajmuje około 2500 hektarów, czyli około 18 procent powierzchni gminy. Pierwszą murowaną stajnię wzniesiono w 1841 roku według projektu Henryka Marconiego, który zaprojektował też zespół parkowo-stajenny; na terenie stoi także brama wjazdowa z 1840 roku.
W 1915 roku stado ewakuowano na wschód i prawie wszystkie konie padły; w 1919 roku do zrujnowanej stadniny sprowadzono klacze arabskie, a od 1924 roku hodowla koncentruje się na koniach czystej krwi arabskiej. We wrześniu 1939 roku stadninę zajęła Armia Czerwona, a w 1944 roku około 300 koni wywieziono do Niemiec. W 1950 roku do Janowa wróciło 80 klaczy i źrebiąt. Stadnina organizuje aukcje koni arabskich Pride of Poland; w 2015 roku klacz Pepita sprzedano za 1,4 miliona euro.
Herb

Herb Janowa Podlaskiego, który jest też herbem gminy, przedstawia na czerwonym polu złoty kielich ze srebrną hostią u góry, a po bokach po jednej złotej sześcioramiennej gwieździe. Wizerunek kielicha i hostii pochodzi z przywileju lokacyjnego z 1465 roku. Opis zawiera statut gminy przyjęty uchwałą rady w 2018 roku.
Nad Bugiem i w okolicy

Z cerkiewnego wzgórza w Starym Pawłowie widać całą panoramę Janowa z bazyliką. W Starym Pawłowie stoi zabytkowa świątynia, a w Pratulinie, w gminie Janów Podlaski, kościół św. Piotra i Pawła i martyrium. Do Janowa można dojechać drogą wojewódzką nr 698, która biegnie przez miasto ulicą 1 Maja; stąd prowadzi też trasa rowerowa Nadbużańska.