Powiat bialski jest największym powiatem województwa lubelskiego: ma 2754,31 km², około 103 tysięcy mieszkańców i aż 19 gmin, tyle samo co powiat kielecki. Leży na północnym wschodzie województwa, nad Bugiem, który na jego wschodnim skraju stanowi granicę z Białorusią. Siedzibą powiatu jest Biała Podlaska, miasto na prawach powiatu, które do niego formalnie nie należy. Na terenie powiatu leżą Podlaski Przełom Bugu z rezerwatem Szwajcaria Podlaska, sanktuarium w Kodniu, prawosławny monaster w Jabłecznej i stadnina koni arabskich w Janowie Podlaskim.

| Województwo | lubelskie |
|---|---|
| Siedziba | Biała Podlaska (miasto na prawach powiatu, niewchodzące w skład powiatu) |
| Powierzchnia | 2754,31 km² |
| Ludność | 103 464 (31 grudnia 2025, dane GUS) |
| Gminy | 19: 2 miejskie, 2 miejsko-wiejskie i 15 wiejskich |
| Miasta | Janów Podlaski, Międzyrzec Podlaski, Piszczac, Terespol |
| Sąsiednie powiaty | siemiatycki (woj. podlaskie), łosicki, siedlecki i łukowski (woj. mazowieckie), radzyński, parczewski, włodawski; od wschodu białoruskie rejony kamieniecki i brzeski |
Historia
Powiat bialski w nowszych czasach istniał w latach 1867–1975: najpierw w guberni siedleckiej, od 1912 roku w chełmskiej, a po 1919 roku w województwie lubelskim II Rzeczypospolitej. W 1932 roku zniesiono sąsiedni powiat konstantynowski z siedzibą w Janowie Podlaskim i Janów włączono do bialskiego. W 1975 roku powiat zlikwidowano, a jego tereny weszły do województwa bialskopodlaskiego. Reaktywowano go 1 stycznia 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. W lutym 2000 roku wojewoda lubelski złożył wniosek o wydzielenie osobnego powiatu międzyrzeckiego z gmin Międzyrzec Podlaski, Drelów i Międzyrzec Podlaski wiejskiej; wniosek odrzucono. Dzieje stolicy opisujemy w artykule o Białej Podlaskiej.
Herb powiatu

Herb ustanowiono 24 maja 1999 roku. Na czerwonej tarczy widnieje Pogoń: zbrojny jeździec w szyszaku na srebrnym koniu z błękitnym czaprakiem, z uniesionym w prawej ręce mieczem, a na lewym barku z tarczą z podwójnym złotym krzyżem.
Dziewiętnaście gmin
Dwie gminy miejskie to Międzyrzec Podlaski (20,03 km², 15 230 mieszkańców) i Terespol (10,12 km², 5054). Międzyrzec leży nad Krzną i ma rynek wytyczony w XV wieku, kościół św. Mikołaja z 1477 roku i cmentarz żydowski z najstarszą macewą z 1706 roku. Terespol, miasto nad Bugiem, ma drogowe i kolejowe przejścia graniczne z Białorusią; nazwę nadał mu Józef Bogusław Słuszka na cześć żony Teresy.
Gminy miejsko-wiejskie to Janów Podlaski (135,76 km², 4845) i Piszczac (170,19 km², 6598). W Janowie stoi bazylika Trójcy Świętej z lat 1714–1735, a obok pałac biskupów łuckich z 1770 roku i kościół dominikanów; 1 stycznia 2026 roku miejscowość po raz trzeci odzyskała prawa miejskie. W Piszczacu uwagę zwracają drewniana cerkiew unicka w Kościeniewiczach z lat 1673–1682, dziś kościół rzymskokatolicki, drewniany kościół w Ortelu Królewskim z 1706 roku, dawna cerkiew unicka, a w Chotyłowie stacja kolejowa z 1867 roku.
Wśród gmin wiejskich największa jest Biała Podlaska (325,41 km², 15 623 mieszkańców; siedziba w mieście). W Ciciborze Dużym stoi dawna cerkiew unicka z 1655 roku, dziś kaplica św. Anny, w Hrudzie drewniana cerkiew z 1875 roku, a w Roskoszy dwór i stajnia z 1830 roku.
Międzyrzec Podlaski (gmina wiejska, 260,94 km², 10 223) otacza miasto o tej samej nazwie i leży nad Krzną. Terespol (gmina wiejska, 141,48 km², 5931; siedziba w Kobylanach) obejmuje rezerwat Szwajcaria Podlaska oraz wieś Małaszewicze z wielkim węzłem przeładunkowym.
Drelów (228,08 km², 5007) ma dwa rezerwaty leśne: Liski i Omelno, w którym chroniony jest las lipowy. W lutym 2025 roku znaleziono na jego terenie pierwszy odłamek bolidu, który nazwano Drelów. Kodeń (151,05 km², 3202) to dawne miasto Sapiehów, a w jego granicach leżą też Kostomłoty z jedyną czynną w Polsce parafią neounicką. Konstantynów (86,92 km², 3718) obejmuje rezerwat Stary Las, chroniący grąd z drzewami pomnikowymi. Leśna Podlaska (98,22 km², 4048) ma rezerwat Chmielinne z łęgiem jesionowo-olchowym i dwór w Droblinie.
Łomazy (198,60 km², 4518) stały się wsią w 1870 roku, kiedy utraciły prawa miejskie; w 1984 roku wydzielono z nich gminę Rossosz (76,47 km², 2050), która ma ten sam rodowód. Rokitno (140,89 km², 2665) obejmuje Pratulin, gdzie 26 stycznia 1874 roku rosyjskie wojsko zastrzeliło trzynastu unitów; stoi tam kościół św. Piotra i Pawła i Martyrium z 2012 roku, a w samym Rokitnie dawna cerkiew z lat 1852–1859.
Sławatycze (71,90 km², 2213) pierwszą wzmiankę mają z 1499 roku, a prawa miejskie otrzymały w 1577 roku; leżą nad Bugiem, mają przejście graniczne z Białorusią i zachowany dawny układ z obszernym rynkiem. W gminie leży Jabłeczna. Sosnówka (148,37 km², 2079) do 1954 roku nazywała się gmina Romanów. Tuczna (169,56 km², 2706) do 1927 roku nosiła nazwę Międzyleś. Wisznice (173,21 km², 4416) do 1928 roku nazywały się Horodyszcze. Zalesie (147,11 km², 3982) leży przy trasie E30 i obejmuje między innymi wsie Horbów, Kijowiec i Dobryń.
Kodeń

Jan Sapieha otrzymał przywilej lokacyjny na miasto Kodeń w 1511 roku. Zamek z kaplicą, po raz pierwszy wspominaną w 1530 roku, zbudowali Sapiehowie; dziś stoi na jego ruinach ołtarz polowy, a dawna kaplica zamkowa jest kościołem św. Ducha. Bazylika św. Anny, renesansowa, powstała w latach 1629–1635 z fundacji Mikołaja Sapiehy w miejscu drewnianego kościoła z 1599 roku. Mikołaj Sapieha przywiózł z Rzymu obraz, kopię hiszpańskiej Matki Bożej z Guadalupe, który 15 września 1631 roku wprowadzono do kaplicy zamkowej. Koronacji obrazu dokonał 15 sierpnia 1723 roku biskup łucki Stefan Rupniewski; był to trzeci koronowany obraz w Rzeczypospolitej. W 1875 roku wywieziono go na Jasną Górę, a do Kodnia wrócił 4 września 1927 roku.
Jabłeczna i prawosławie nad Bugiem

Monaster św. Onufrego w Jabłecznej istniał już w XV wieku, o czym świadczy rękopiśmienna Ewangelia z 1498 roku. Według legendy powstał tam, gdzie zatrzymała się płynąca Bugiem ikona św. Onufrego. Zniszczony w czasie obu wojen światowych, został odbudowany w latach 1989–1991. Obecny zespół klasztorny wzniesiono w latach 1838–1840: klasycystyczna cerkiew, dzwonnica bramna i budynek klasztorny. Uroczystości ku czci świętego odbywają się 24–25 czerwca (11–12 czerwca według kalendarza juliańskiego). Jest to jeden z sześciu męskich klasztorów prawosławnych w Polsce. W gminie Kodeń stoi też cerkiew św. Mikołaja w Zabłociu, a w Kostomłotach monaster św. Serafina z Sarowa.
Stadnina w Janowie
Stadnina Koni Janów Podlaski w Wygodzie powstała w 1817 roku z dekretu cesarza Aleksandra I, a jej pierwszym kierownikiem był weterynarz Jan Ritz. Specjalizacja w koniach czystej krwi arabskiej zaczęła się w 1924 roku; pierwszą aukcję koni arabskich zorganizowano jesienią 1969 roku. Stadnina zajmuje 2500 hektarów, czyli około 18 procent powierzchni gminy Janów Podlaski. Zachowały się stajnie Zegarowa (1841), Wyścigowa (1848) oraz Czołowa i Woroncowska (1885), a w grudniu 2017 roku stadninę uznano za pomnik historii. W pobliskim Zaborku działa skansen „Uroczysko Zaborek”, w którym stoją między innymi wiatrak koźlak z 1923 roku i kościół z Choroszczynki z lat 1923–1926.
Bug i rezerwaty

Park krajobrazowy Podlaski Przełom Bugu utworzono w 1994 roku we wschodniej części regionu, na lewym brzegu rzeki. Bug przecina tu polodowcowe wysoczyzny na szerokość od 1,5 do 4 km i zagłębia się w nie na 20–30 metrów. W powiecie jest osiem rezerwatów: Chmielinne, Czapli Stóg, Dobryń, Liski, Łęg Dębowy koło Janowa Podlaskiego, Omelno, Stary Las i Szwajcaria Podlaska. Szwajcaria Podlaska, utworzona w 1995 roku, ma 24 hektary i chroni drzewostany na skarpie Bugu z licznymi drzewami pomnikowymi; w drugiej połowie 2024 roku ucierpiała przy budowie bariery elektronicznej na granicy, gdy na pasie 10–15 metrów od rzeki usunięto drzewa i krzewy. Czapli Stóg (1987, 4,82 ha) chroni lęgowiska czapli siwej. Lasy zajmują 763 km², czyli 27,7 procent powierzchni powiatu. Największy obwód pnia ma dąb szypułkowy w Jabłecznej (7,7 m), a lipa drobnolistna w Pokiniance ma 635 centymetrów obwodu.
Dwory i drewniane świątynie
Zabytki wiejskie to w dużej części dwory i drewniane dawne cerkwie. W gminie Janów Podlaski leży Stary Pawłów z kaplicą unicką św. Mikołaja z 1930 roku oraz kościołem, a w Starym Bubelu drewniana dawna cerkiew unicka z 1861 roku. W gminie Biała Podlaska zachowały się między innymi zespół dworski w Grabanowie z XVIII–XIX wieku i drewniany kościół w Sworach z 1908 roku. Dwór w Woroblinie pochodzi z 1858 roku, a w Klonownicy-Placu z 1910 roku.
Dojazd
Przez powiat biegnie międzynarodowa trasa E30, czyli droga krajowa nr 2 i autostrada A2 na północ od Białej Podlaskiej, a także magistrala kolejowa Berlin – Moskwa (linia E20, w Polsce nr 2) ze stacjami w Terespolu, Chotyłowie i Białej Podlaskiej. Droga wojewódzka nr 698 (Siedlce – Łosice – Terespol) prowadzi przez Janów Podlaski, a nr 816 łączy Terespol ze Sławatyczami i Włodawą. W Terespolu, Sławatyczach i Kukurykach znajdują się przejścia graniczne z Białorusią, a w Małaszewiczach — największa w Europie stacja przeładunkowa między torami szerokimi i normalnymi, otwarta 14 grudnia 1949 roku.