Międzyrzec Podlaski leży nad Krzną, w południowo-zachodniej części powiatu bialskiego w województwie lubelskim. W XVIII wieku był największym miastem Podlasia, ośrodkiem piwowarstwa i szczeciniarstwa, a przed II wojną światową około trzech czwartych mieszkańców stanowili Żydzi. Przez miasto biegną drogi krajowe nr 2 i nr 19 oraz linia kolejowa Warszawa — Brześć.

Województwolubelskie
Powiatbialski
Gminamiejska Międzyrzec Podlaski; gmina wiejska o tej samej nazwie jest odrębną jednostką
Ludność15 107 (31 grudnia 2025, dane GUS)
Powierzchniaok. 20 km²
Wysokość148 m n.p.m.
Prawa miejskiew XV wieku (źródła podają różne lata)

Od ruskich grodów do ordynacji Potockich

Najstarsze ślady osadnictwa łączy się z ruskimi latopisami, które wspominają dziesięć wsi nad Krzną; w literaturze pojawia się rok 1369. Kościół św. Mikołaja ma pieczęć z datą 1174, co wskazuje na wcześniejszą cerkiew. W 1390 roku Międzyrzec od Władysława Jagiełły otrzymał Abraham Chamiec, a w 1486 roku przywilej na targi i jarmarki dostał Jan Nassutowicz. W 1503 roku w mieście gościł król Aleksander Jagiellończyk, przyjmowany przez Jana Zabrzezińskiego. W 1564 roku Stefan Zbaraski ufundował cerkiew, a w 1598 roku powstała pierwsza warzelnia soli na pograniczu polsko-litewskim. W latach 1648–1660 przetoczyły się przez miasto najazdy kozackie, szwedzkie i rosyjskie.

W XVIII wieku powstały tu jedne z pierwszych w Polsce manufaktur piwowarskich i szczeciniarskich. Po III rozbiorze miasto trafiło w 1795 roku do zaboru austriackiego. 29 sierpnia 1831 roku pod Międzyrzecem powstańcy listopadowi wygrali bitwę. W 1867 roku miasto połączono z koleją Warszawsko-Terespolską, a w 1875 roku władze carskie przekształciły dwie cerkwie unickie w prawosławne. W 1918 roku miały tu miejsce tzw. Krwawe Dni Międzyrzeca, a w 1920 roku punkt dowodzenia miał tu gen. Władysław Sikorski, później sztab Edwarda Rydza-Śmigłego. Ostatnimi właścicielami Ordynacji Międzyrzeckiej byli Potoccy; zlikwidowano ją w 1945 roku.

Żydzi Międzyrzeca

Gmina żydowska działała tu co najmniej od 1692 roku, wtedy podległa kahałowi w Tykocinie. W 1674 roku Żydzi stanowili około 21 procent mieszkańców, w 1788 roku prawie 40 procent, w 1827 roku 65 procent. W 1866 roku mieszkało ich ponad 7 tysięcy, czyli 62 procent ludności; miasto miało wtedy synagogę, dziesięć domów modlitwy, 45 chederów i żydowski szpital. W 1939 roku Żydów było około 12 tysięcy, mniej więcej 75 procent mieszkańców.

Cmentarz żydowski w Międzyrzecu Podlaskim
Cmentarz żydowski. Fot.: Fotonews, CC BY-SA 3.0 pl

Pod koniec 1939 roku Niemcy rozstrzelali około tysiąca osób w okolicy ul. Brzeskiej i pochowali je we wspólnej mogile. W latach 1940–1941 utworzono getto, w którym zamknięto ponad 17 tysięcy ludzi z miasta i okolicy. Mieszkańców wywożono do Treblinki i Majdanka, a getto zlikwidowano w 1943 roku. Cmentarz żydowski, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/172, ma najstarszą zachowaną macewę z 1706 roku; stoi na nim też zbiorowa mogiła ofiar ostatniej akcji. Ocalało około stu osób, które po wojnie założyły w Nowym Jorku Komitet Pomocy Międzyrzeczan.

Kościoły i pałac

Kościół św. Mikołaja w Międzyrzecu Podlaskim
Kościół św. Mikołaja. Fot.: Michal Gorski, CC BY-SA 3.0

Kościół św. Mikołaja zbudowano z cegły w latach 1460–1477 z inicjatywy Jana Nassutowicza, wówczas właściciela miasta i starosty brzeskiego. Po pożarze odbudował go August Czartoryski, a biskup Andrzej Załuski ponownie poświęcił świątynię w 1741 roku. Wnętrze jest barokowe, klasycystyczną fasadę zaprojektował Piotr Aigner. Kościół jest wpisany do rejestru zabytków (A/1426) i stoi przy nim plebania z 1818 roku.

Świątynię Świętych Apostołów Piotra i Pawła zaczęto budować w 1772 roku jako cerkiew unicką, z inicjatywy Augusta Aleksandra Czartoryskiego. Po 1875 roku była prawosławna, a obecnie jest kościołem rzymskokatolickim; obok stoi XVIII-wieczna dzwonnica.

Pałac Potockich w Międzyrzecu Podlaskim
Pałac Potockich od frontu. Fot.: Izabela Bugajewska, CC BY-SA 3.0 pl

Pałac Potockich w parku krajobrazowym, w którym część nasadzeń pochodzi z XVIII i XIX wieku, zaprojektował Antoni Dygat; budowę prowadzono w latach 1930–1931, a w 1932 roku wprowadzili się Andrzej Maria Franciszek Potocki i jego żona Zofia z Tarnowskich. To wczesny polski modernizm z elementami art déco we wnętrzach. Poprzedni pałac, według projektu Franciszka Marii Lanciego z lat 1852–1855, spalili wycofujący się Niemcy w listopadzie 1918 roku; jego model stoi obok obecnego budynku. Po 1944 roku w pałacu stacjonowało wojsko radzieckie, od 1946 do 1998 roku mieścił dom dziecka, a po remoncie w lutym 2024 roku otwarto w nim Miejski Ośrodek Kultury. Przy pałacu zachowały się spichlerz z 1890 roku oraz stajnia z wozownią z XIX wieku.

Do zabytków należą też zespół dawnej poczty konnej z 1823 roku, dawna szkoła parafialna z 1852 roku, szpital miejski z lat 1846–1850 i dworzec kolejowy z 1867 roku. Rynek Starego Miasta wytyczono w XV wieku; zachowały się przy nim przejścia z łukami.

Herb i flaga

Herb Międzyrzeca Podlaskiego
Herb Międzyrzeca Podlaskiego

Herb Międzyrzeca przedstawia srebrną podkowę barkiem do góry na błękitnym polu, ze srebrnym krzyżem na barku i drugim srebrnym krzyżem bez lewego ramienia pośrodku. Wzorem była pieczęć miejska odciśnięta w 1777 roku na dokumentach „Juramento miast”, a ówczesny minister spraw wewnętrznych zatwierdził herb 21 marca 1938 roku. Obecny wzór herbu, flagi, chorągwi i pieczęci przyjęła Rada Miasta uchwałą z 29 marca 2019 roku.

Flaga Międzyrzeca Podlaskiego
Flaga Międzyrzeca Podlaskiego

Nad Krzną i na Żwirowni

Przez miasto płynie Krzna. Na obrzeżach działa zbiornik „Żwirownia” z plażami, molo i stanicą wędkarską; przy nim jest stok narciarski o długości 180 metrów. Koło Kąkolewnicy Północnej znajduje się miejsce pamięci „Baran”, nazywane Małym Katyniem.

Jak dojechać

Międzyrzec leży na drodze krajowej nr 2 (E 30), z której północną obwodnicę zbudowano około 1975 roku, oraz na drodze krajowej nr 19 Białystok — Lublin, która ma obwodnicę zachodnią. Z miasta prowadzą też drogi wojewódzkie nr 806 do Łukowa i nr 813 przez Parczew do Łęcznej. Stacja kolejowa leży na międzynarodowej linii E 20 Moskwa — Warszawa — Berlin.

Miasta partnerskie

Międzyrzec współpracuje z francuskim Thouars, białoruskimi Kobryniem i Małorytą, litewskimi Pogirami, łotewską Ludzą, ukraińskim Kamieniem Koszyrskim oraz izraelskim Petach Tikwą.

Międzyrzec Podlaski: pogoda i co zobaczyć w okolicy