Żytomierskie Polesie jest najwyższym, najbardziej kamienistym i najmniej bagnistym ze wszystkich poleskich regionów. Tutaj pod sosnami i piaskiem spoczywa granit Ukraińskiej Tarczy Krystalicznej: wychodzi on na powierzchnię skałami nad Teterewem, głazami Kamiennej Wsi oraz ścianami starych wyrobisk z turkusową wodą. Rzeki nie pełzną tu bagnami, lecz szumią na progach w wąskich, skalistych dolinach. A ponadto jest to ziemia Drewlan, kniazia Mala i kniagini Olgi, Łesi Ukrainki oraz poleskich placków ziemniaczanych.
Jako region przyrodniczy Żytomierskie Polesie obejmuje większą część obwodu żytomierskiego oraz wschód obwodu rówieńskiego. Zachodnia granica biegnie w przybliżeniu wzdłuż linii Klesów — Sosnowe — Koreć — Szepetówka, a wschodnia — Narodycze — Malin — Radomyszl — Kornin. Na zachodzie graniczy z Polesiem Wołyńskim, a na wschodzie z Polesiem Kijowskim. Średnie wysokości wynoszą 180–200 m n.p.m., a lesistość bagienna to zaledwie około 3%: jest to najsuchsze Polesie Ukrainy.
W skrócie
- Gdzie: większa część ziemi żytomierskiej i wschód ziemi rówieńskiej.
- Przyroda: granitowe skały i kaniony Teterewa, Uża, Słuczy, Uborci i Irszy; rezerwaty Poleskie i „Drewlański”; Grzbiet Słoweczańsko-Owrucki z jarami; kwitnienie różanecznika żółtego.
- Historia: Korosteń (Iskoroścień) — stolica Drewlan, stary Owrucz z cerkwią św. Wasyla, Olewsk, Zwiahel — ojczyzna Łesi Ukrainki.
- Kamień: granity, labradoryt, kwarcyt; zatopione kamieniołomy — ulubione miejsca do kąpieli i robienia zdjęć.
- Do spróbowania: deruny (Korosteń to ich nieoficjalna stolica), grzyby, żurawina, jagody, miód leśny.
Wideo: „Żytomierszczyzna: Polesie — mistyczne szlaki Drewlan, Zwiahel, czerwony kamień, błękitne jeziora i biały barszcz”, kanał Tour de Ukraine.
Granit pod stopami: jak powstało Żytomierskie Polesie
Od innych poleskich krain Żytomierskie odróżnia Tarcza Ukraińska — dawne skały krystaliczne prekambru, które liczą ponad miliard lat. Cienka warstwa piasków wodnolodowcowych (4–6 m) spoczywa bezpośrednio na granitach i gnejsach, przez co tutejsza rzeźba terenu jest urozmaicona, a rzeki głęboko wcięły się w skałę. Zachodnia część regionu nie była pokryta lądolodem i nie posiada moreny, natomiast na wschód od linii Słowieczna — Łuhyny — Żytomierz — Iwnica spotyka się wzgórza morenowe, kemy i ozy.
Dzięki temu rzeki Żytomierszczyzny mają szybki nurt, bystrza i progi, a podczas powodzi woda podnosi się znacznie wyżej niż na nizinnym Polesiu. Wszystkie należą do dorzecza Dniepru. Klimat jest umiarkowany kontynentalny: średnia temperatura stycznia wynosi około −6 °C, lipca — +19 °C, a opady to około 625 mm rocznie. Nie jest tu tak wilgotno jak na Wołyniu i nie tak sucho jak dalej na wschód.
Teterew: skały, progi i kaniony
Najlepszym sposobem na zobaczenie kamienistego Polesia jest spacer wzdłuż brzegów Teterewa. W samym Żytomierzu nad rzeką wznosi się skała „Głowa Czackiego”, przypominająca ludzki profil, a obok znajduje się uroczysko Sokuli, skała Kraszewskiego oraz Góra Zamkowa, od której zaczęło się miasto.
Wyżej biegiem, w Deniszach, granitowe skały przyciągają wspinaczy, a nad wodą stoją ruiny pałacu Tereshchenków. Trasa od Deniszy do Żytomierza to pałac-widmo, stary młyn i granitowy kanion. Niżej biegiem, od Żytomierza do Korostyszewa, znajdują się progi wodne oraz kanion w Korostyszewie z turkusową wodą pośród granitowych brył.
Jeszcze niżej Teterew płynie obok Radomyśla — tutaj w miejscu starej papierni powstał kamienny zamek „Radomysl” z muzeum ikon domowych.
Wideo: „Żytomierszczyzna — odkrycie! Najpiękniejsze wyrobiska, kanion, dom rybaka, Kamienna Wieś”, kanał VIDCHUY.
Korosteń i Už: ziemia Drewlan
Korosteń to dawny Iskorosteń (Iskoroścień), stolica Drewlan. Według kroniki to właśnie tutaj w 945 roku Drewlanie stracili księcia Igora, a w następnym roku księżna Olga zemściła się i spaliła miasto. Dziś nad rzeką Už rozciąga się Park Drewlański: granitowe skały, „Kąpieliska Olgi”, pomnik księżny Olgi i księcia Mała. Na przeciwległym brzegu znajduje się Czerwona Górka, grodzisko księcia Mała.
Korosteń to także nieoficjalna stolica derunów: co roku odbywa się tu festiwal derunów, a nawet postawiono im pomnik. Pod granitem miasta ukryty jest radziecki bunkier — teraz to muzeum „Skała”. A wzdłuż Uża można zobaczyć porzucone małe HES oraz dzikie brzegi rezerwatu „Drewlanski”.
Więcej o okolicy — w przeglądzie rejonu korosteńskiego oraz w muzeum na wolnym powietrzu „Drewlanska wieś”.
Owrucz i Grzbiet Słowiczańsko-Owrucki
Na północy obwodu wznosi się Grzbiet Słowiczańsko-Owrucki — pasmo wznoszące się nad równiną poleską. Pokrywają je skały lessowe, dlatego utworzyły się tu głębokie wąwozy (20–30 m głębokości i do 3 km długości) oraz żyzne szare gleby leśne — tereny przypominające Lesostep w środku Polesia. Na grzbiecie zachowały się fragmenty lasów dębowych z dębem skalnym.
Owrucz — jedno z najstarszych miast Ukrainy, latopisczy Wruczyj. Stoi tu cerkiew św. Bazylei z czasów Rusi Kijowskiej, odbudowana na początku XX wieku. Owruckie różowe przęślica łupkowe rozchodziły się kiedyś po całej Rusi Kijowskiej — archeolodzi znajdują je na całej Rusi i daleko poza jej granicami. Na grzbiecie leży Słowieczna z muzeum sławy partyzanckiej.
Wideo: „Owrucz: 1080 lat odporności”, kanał Prosto Pro Słaszne.
Między Owruczem a Korosteniem leży Kamienna Wieś — rezerwat geologiczny z olbrzymimi głazami, owiany legendami o bitwie Boga z diabłem. Nazywa się ją ukraińskim Stonehenge.
Wideo: „Kamienne Sioło — Boży Kamień, Poczekun i hobbici najbardziej mistycznego miejsca Żytomierszczyzny”, kanał Ukrajinśka prawda.
Rezerwat Poleski: ukraińska tajga
Na granicy z Białorusią, w rejonie olewskim i owruckim, w 1968 roku utworzono Poleski Rezerwat Przyrody — 20 tys. hektarów dzikiej przyrody. Lasy zajmują ponad trzy czwarte terytorium, bagna — piątą część. Unikalne są tu wypukłe torfowiska wysokie z brunatnymi i czerwonymi mchami torfowcowymi; na bagnie Spudy rosną relikty polodowcowe — szechczeria błotna i żurawina drobnoowocowa.
W rezerwacie występują ponad 640 gatunki roślin naczyniowych i bogaty świat zwierzęcy: bocian czarny, żuraw szary, puszczać mszarny, włochatka, sóweczka, głuszec, orlik krzykliwy, wężojad, ryś, wydra, zając bielak i minóg ukraiński. Zwiedzanie — wyłącznie w porozumieniu z administracją.
Wideo: „Poleski Rezerwat Przyrody — ukraińska tajga”, kanał Ukrajina wrażaje.
Wokół rezerwatu znajdują się mniejsze, ale równie ciekawe tereny chronione. Dziadowe Jezoro w rejonie owruckim (54 ha) z pławem torfowcowym, żurawiną i bobrami daje początek rzece Bołotnyci. Rezerwat Połaskiwski w rejonie olewskim, utworzony już w 1926 roku, chroni dęby-giganty w wieku 300–400 lat. Płotnycia (464 ha) chroni poleskie krajobrazy, a Rezerwat Borutyński — lasy koło wsi-widma.
Różanecznik żółty — poleska „azalia”
Pod koniec maja lasy na zachodzie Żytomierszczyzny rozbłyskują żółcią: kwitnie różanecznik żółty, reliktowy krzew, który zachował się tu od czasów przedlodowcowych. Zapach niesie się po całym lesie. Najbardziej znane miejsce to Horodnicki Rezerwat Botaniczny (352 ha) koło Horodnicy, gdzie różanecznik rośnie pod lasami dębowo-sosnowymi razem z rzadkimi storczykami — kukułkami Traunsteinera.
Olewsk, Zwiahel i Uborć
Olewsk nad Ubortą to jedno z najstarszych miast Polesia i brama do Rezerwatu Poleskiego. Uborć jest tu szybka, z piaszczystymi płyciznami i granitowymi brzegami, a w górnym biegu, koło Emilczyna, płynie wśród łąk i borów.
Zwiahel nad Słuczą to rodzina miejscowość Łesi Ukrainki. Działa tu dom-muzeum rodziny Kosaczów, nad rzeką sterczą resztki zamku w Zwiahelu i wiadukt kolejowy, a niedaleko znajduje się pałac Mezentsewa, hrabiowska siedziba nad Słuczą.
Malin, Irsza i Hamarnia
Na wschodzie Polesia Żytomierskiego leży Malin nad Irszą. Znajduje się tu własne malinskie „morze” z plażami, rezerwat „Hamarnia” z posiadłością rodu Mikłucho-Maklajów oraz stare kamieniołomy granitu. Irsza, podobnie jak Teterew, miejscami płynie wśród skał, a obok, w „poleskiej chacie” w Horodśku, ożywa tradycyjna poleska wieś.
Kamień, który zna świat
Ziemia Żytomierska to jeden z najbogatszych w kamień regionów Ukrainy: granity (czerwony liznykiwski), mieniący się niebieskim światłem labradoryt z Hołowyna, kwarcyty, ilmenit, węgiel brunatny. Stąd też dziesiątki zatopionych kamieniołomów z przejrzystą wodą, które stały się miejscami wypoczynku. Najpiękniejsze kamienie regionu można obejrzeć w Muzeum Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych.
Wideo: „Bogata Ziemia Żytomierska: Francuz w ukraińskiej wsi, minerały, szalone krajobrazy”, kanał Chaszczi.
Ślad czarnobylski
Awaria w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej w 1986 roku mocno odbiła się na północy Polesia Żytomierskiego: znacznego skażenia radiacyjnego doświadczyły ziemie narodyckie, korosteńskie i owruckie. Część wsi trzeba było wysiedlić, a przyroda odzyskuje tam swoją przestrzeń. W tych miejscach należy przestrzegać oznaczeń i zasad, nie zbierać grzybów ani jagód w skażonych uroczyskach.
Wideo: «Żytomierszczyzna: bazar, radiacja i wilki, wieś bez ludzi, opuszczony cerkiew, tunel miłości», kanał Chaszczi.
Kuchnia i grzyby
Kuchnia poleska Żytomierszczyzny to przede wszystkim placki ziemniaczane: ze śmietaną, grzybami, skwarkami. Dodaj do nich grzyby (borowiki, kurki, koźlarze), żurawinę, czarne jagody, miód leśny i barszcz poleski. Gdzie pojechać na grzyby, opowiedzieliśmy osobno — grzyby na Żytomierszczyźnie.
Trasa na 3 dni
Dzień 1. Teterew. Żytomierz («Głowa Czackiego», Góra Zamkowa), Denysze ze skałami i ruinami pałacu, wieczorem — kanion w Korostyszewie.
Dzień 2. Korosteń i Owrucz. Park Drewlański i Czerwona Górka, obiad z plackami ziemniaczanymi, dalej — Kamienna Wieś i Owrucz z cerkwią św. Wasyla.
Dzień 3. Olewsk lub Zwiahel. Wariant północny — Olewsk, Uborć i krajobrazy wokół Rezerwatu Poleskiego; zachodni — Zwiahel z muzeum Łesi Ukrainki i pałacem Mezentseva. Pod koniec maja — koniecznie lasy z kwitnącym rododendronem koło Horodnicy.
Kiedy jechać
- Kwiecień–maj: zasobny w wodę Teterew, kwitnienie rododendronu, śpiew ptaków.
- Czerwiec–sierpień: kąpiel w kamieniołomach i na «morzu» Malinowskim, czarne jagody.
- Wrzesień–październik: grzyby, żurawina, złote skały Teterewa.
- Zima: ośnieżone skały i ciche bory.
Praktyczne porady
- Granica. Północ obwodu graniczy z Białorusią: w hromadach przygranicznych obowiązują ograniczenia dotyczące pobytu i ruchu, śledź komunikaty OVA (Wojskowej Administracji Obwodowej) i Państwowej Służby Granicznej.
- Kamieniołomy. Woda w zatopionych kamieniołomach jest głęboka i zimna, brzegi strome — kąp się ostrożnie i nie skacz ze skał w nieznanych miejscach.
- Rezerwaty. Zwiedzanie wyłącznie po uzgodnieniu z administracją i na dozwolonych trasach.
- Strefa czarnobylska. Na północy hromad Narodyckiej i Owruckiej przestrzegaj oznaczeń i nie zbieraj darów lasu w zanieczyszczonych uroczyskach.
Podsumowanie
Polesie Żytomierskie to kamienne serce Polesia. Tutaj granit wychodzi do wody skałami, lasy pachną rododendronem, a każde miasto pamięta Drewlan, książąt i poetów. Przyjeżdżaj po skały i kaniony — i zostań dla placków ziemniaczanych, grzybów i ciszy poleskich borów.
Przeczytaj także o sąsiednich krainach: «Polesie Wołyńskie», «Polesie Rówieńskie», «Polesie Polskie» i «Polesie Białoruskie», a wszystkie miejsca Żytomierszczyzny — w naszym przewodniku.
