Kilka kilometrów na południe od Żytomierza, w osiedlu Hujwa, przy trasie na Berdyczów stoją betonowe bunkry o metrowych ścianach. To pozostałości „Hegewald” — polowej kwatery Reichsführera SS Heinricha Himmlera, jednego z głównych organizatorów Holokaustu. Historia tego miejsca jest udokumentowana i tragiczna: stąd kierowano kolonizacją Żytomierszczyzny, a mieszkańców okolicznych wsi wypędzano z własnych domów. Obok faktów przez dziesięciolecia żyje też inna, mistyczna opowieść — podobno Himmler szukał tutaj, w głębi Żytomierskiego tarczy granitowej, „bramy do Walhalli”. Poniżej — zarówno o prawdziwej kwaterze, jak i o legendzie, oraz o tym, jak zobaczyć bunkier na własne oczy.
Co wiadomo na pewno
Aby zrozumieć, gdzie kończy się historia, a zaczyna mit, zacznijmy od tego, co wiadomo na pewno.
Kwaterę „Hegewald” („Rezerwat leśny”) budowano od jesieni 1941 do lata 1942 roku z sowieckich jeńców wojennych pod nadzorem esesmanów. Była to jedna z trzech polowych rezydencji nazistowskiej elity na Ukrainie: kwatera Hitlera „Wilkołak” pod Winnicą, kwatera Geringa „Steinbruch” koło Kalinówki na Winniczyźnie oraz „Hegewald” Himmlera pod Żytomierzem.

Kompleks składał się z dwóch naziemnych, żelbetonowych bunkrów połączonych podziemnym przejściem, dwupiętrowego budynku sztabu, koszar oraz pomieszczeń technicznych. Ściany i stropy bunkrów miały około trzech metrów żelbetonu (według niektórych opisów — do 4–4,5 metra), na wierzchu pokrywała je warstwa specjalnej gumy. Teren ukrywano pod siatką maskującą, zielenią i fałszywym dachem, otoczono drutem kolczastym. Kwatera miała bezpośredni kontakt z Berlinem, a obok — całkiem zwyczajnie — urządzono kort tenisowy i trzymano konie do przejażdżek.

Himmler bywał tu głównie wtedy, gdy Hitler przebywał w „Wilkołaku” — od lata 1942 do lata 1943 roku. Według badaczy, obok miały znajdować się kwatery polowe szefa Reichskancelarii Hansa Lammersa oraz ministra spraw zagranicznych Joachima von Ribbentropa. W sierpniu 1942 roku do Himmlera potajemnie przyjechał szef politycznego wywiadu SS Walter Schellenberg: w swoich wspomnieniach, wydanych już po wojnie, pisał, że właśnie tutaj namawiał Reichsführera do poszukiwania osobnego pokoju z Zachodem. To te wspomnienia uczyniły nazwę „Hegewald” znaną szerokiej publiczności.
Plan „Ost” i narada 16 września 1942 roku
16 września 1942 roku w kwaterze odbyła się wielka narada kierownictwa SS i policji. Himmler przedstawił swoją wizję przyszłości: po wojnie tereny od Morza Bałtyckiego po Ural miały stać się ziemią niemieckich osadników. Wtedy też ogłoszono pierwsze eksperymentalne niemieckie kolonie na Ukrainie — pierwszą miała być kolonia wokół samej kwatery. To właśnie te osady miały zapoczątkować sieć niemieckich kolonii w Europie Wschodniej.
Za murami „Rezerwatu leśnego” decydowano o strasznych rzeczach. Wysiedlenia, represje i przymusowa germanizacja — to udokumentowana historia okupacji i właśnie ona jest prawdziwym sensem tego miejsca.

Dlaczego wybrano właśnie Żytomierszczyznę
Żytomierski okręg generalny miał jedną z największych społeczności volksdeutschów — etnicznych Niemców, którzy mieszkali tu jeszcze przed wojną. Dlatego kierownictwo SS traktowało ten region jako punkt wyjścia do germanizacji okupowanych ziem. Oprócz „Hegewaldu” między Żytomierzem a Berdyczowem planowano jeszcze jedną dużą kolonię — „Försterstadt” („Miasto leśniczych”) między Czerniachowem a Korosteniem. Z powodu zmiany sytuacji na froncie nie została ona zrealizowana.

Wysiedlenie ukraińskich wsi
Kolonia „Hegewald” objęła około trzydziestu wsi wzdłuż drogi Żytomierz — Berdyczów (według różnych szacunków 27–29). W październiku 1942 roku okupanci wypędzili stamtąd ponad 10 tysięcy Ukraińców — większość pędzono pieszo na prace daleko na południe. Ludzi budzono jeszcze przed świtem: policja i SS otaczały wieś, mieszkańcom nakazywano natychmiast opuścić domy i pozwalano zabrać tylko minimum rzeczy — jeden wóz na kilka rodzin. Zwierzęta hodowlane, ptactwo i zapasy konfiskowano. Już po kilku godzinach do domów przybywali przesiedleńcy, którym wcześniej wyznaczono mieszkania: na bramach kredą pisano nazwiska nowych gospodarzy.
Wsie otrzymały niemieckie nazwy, które zniknęły zaraz po wojnie.
Kolonia tylko dla Niemców
Oficjalnie kolonię otwarto 1 października 1942 roku. Prawo okupacyjnej administracji na nią nie obowiązywało — miała to być „niemiecka wyspa” z własnym zarządem, szkołami i gospodarstwami. Osadników volksdeutschów przywożono z różnych okupowanych ziem, a każdy otrzymywał ziemię, mieszkanie i majątek deportowanych ukraińskich rodzin.

Spokojnego życia „wyspy” nie udało się osiągnąć: w okolicznych lasach działali partyzanci, a osadnicy obawiali się ataków. Dla kolonii urządzono też osobny cmentarz. Jednym z pochowanych tam był generał SS Teodor Eike, jeden z twórców systemu nazistowskich obozów koncentracyjnych. Zginął 26 lutego 1943 roku na obszarze Charkowa, gdy radzieccy działacze przeciwlotniczy zestrzelili jego samolot; najpierw pochowano go na miejscu, a następnie na rozkaz Himmlera przeniesiono na cmentarz w „Hegewaldzie”. Po wycofaniu się Niemców grób najprawdopodobniej zniszczono.
Jesienią 1943 roku, po klęskach na froncie wschodnim, koloniści zaczęli w pośpiechu uciekać na zachód. Pod koniec 1943 roku oddziały SS wysadziły i zniszczyły znaczną część infrastruktury kwatery. Same bunkry przetrwały — ratowała je grubość ścian.

Co zachowało się z bunkra
Od podziemnego kompleksu do naszych czasów zachowały się tylko pojedyncze elementy. Główna część została po wojnie zniszczona lub zasypana, i większość podziemnych pomieszczeń jest obecnie niedostępna. Najlepiej zachowały się dwa naziemne żelbetowe wejścia. Jedno z nich stoi niedaleko trasy Żytomierz — Berdyczów. Z zewnątrz przypomina masywny betonowy schron z wąskim wejściem, obok znajduje się opancerzona ambrazura, gdzie podczas wojny pełnił wartę karabin maszynowy.


Na betonowych ścianach i metalowych konstrukcjach pozostały wgniecenia od kul i odłamków pocisków. Wewnątrz budowla jest znacznie skromniejsza niż na zewnątrz: po przejściu przez masywne ściany odwiedzający trafia do niewielkiego pomieszczenia. Takie obiekty projektowano przede wszystkim po to, aby wytrzymać naloty lotnicze i ostrzał artyleryjski.

Istnieje wersja, że ta budowla nie była głównym wejściem, lecz węzłem wentylacyjnym, przez który do podziemnego kompleksu dostarczano świeże powietrze. Do samego bunkra można było wejść zarówno przez to wejście, jak i przez sieć tuneli łączących go z budynkami sztabu. Wewnątrz znajdował się posterunek ochrony z punktem karabinów maszynowych, a wejście zamykały dwie masywne stalowe drzwi, podzielone na dwie sekcje, aby łatwiej je było otwierać. Wciąż widać tu pozostałości grubego kabla, który, według świadectw badaczy, zapewniał łączność z siedzibą „Wilkołak”.


Poza bunkrami w Hujwi zachowały się dwupiętrowy budynek dawnej niemieckiej kancelarii (przed wojną — dom oficerów), koszary, stara brukowana nawierzchnia i leśne drogi z czasów kompleksu, szyby wentylacyjne, fragmenty fundamentów. Przy sztabie stoi niemiecki hydrant pożarowy z napisami — mówi się, że jest wciąż sprawny.


Co stało się z siedzibą po wojnie
Po wyzwoleniu Żytomierszczyzny władze radzieckie nie poświęcały obiektowi szczególnej uwagi. Większość naziemnych budowli rozebrano na materiały budowlane, a podziemne pomieszczenia przez długi czas pozostawały zaniedbane. Według miejscowych mieszkańców w czasach radzieckich niektóre z nich wykorzystywano jako piwnice na warzywa i domowe przetwory — wielu nawet nie wiedziało, że to pozostałości rezydencji Himmlera.
Dopiero od lat 90. XX wieku kompleks zaczął badać historycy, krajoznawcy i poszukiwacze. Z czasem miejsce stało się znane wśród turystów, fotografów i twórców filmów dokumentalnych o II wojnie światowej; wielokrotnie kręcono tu programy telewizyjne. W latach 2010. zainteresowanie obiektem wyraźnie wzrosło, pracowali ukraińscy i zagraniczni badacze historii nazistowskiej okupacji.
Muzeum tutaj nie ma. Część bunkrów znajduje się na terenie osiedla wojskowego: w ocalałym budynku byłego węzła wentylacyjnego wojsko urządziło niewielką ekspozycję przedmiotów z czasów obu wojen światowych, które znajdują w ziemi i przynoszą miejscowi, ale jest to teren zamknięty. Działka z inną częścią podziemnych budowli, według krajoznawców, jest własnością prywatną, więc nie prowadzi się tam szeroko zakrojonych badań ani renowacji. O historii siedziby i kolonii często opowiadają odwiedzającym miejscowi entuzjaści. Większa część naziemnej zabudowy nie zachowała się, teren zarósł, więc „Hegewald” dziś jest raczej pomnikiem historii wojskowej niż muzeum w tradycyjnym rozumieniu.

Legenda o bramie do Walhalli
Teraz o mistycznej warstwie, która przez lata narastała wokół Hujwy. Według tej wersji wybór miejsca na siedzibę nie był czysto wojskową decyzją. Mówi się, że reichsführer świadomie szukał na Żytomierszczyźnie „miejsca mocy” — punktu, gdzie według wyobrażeń nazistowskich okultystów przebiega „brama” między światami, wejście do Walhalli, zaświatowego pałacu poległych wojowników z mitologii skandynawskiej. Podstawą miała być geologia regionu: tarczę granitową Żytomierszczyzny z uskokami skorupy ziemskiej uważano za jedną z „stref energetycznych”.
Do tej samej legendy należy przekaz o cmentarzu kolonii: podobno świadomie urządzono go na miejscu dawnej pogańskiej świątyni, aby pochówki esesmanów miały „sakralne” znaczenie. Dokumentalnych potwierdzeń tego także nie ma.
Co jest prawdą o „Ahnenerbe” i okultyzmie Himmlera
Legenda opiera się właśnie na faktach, dlatego ważne jest, aby być precyzyjnym.
«Ahnenerbe» („Dziedzictwo Przodków”) — prawdziwa organizacja, którą Heinrich Himmler założył 1 lipca 1935 roku, a następnie włączył do struktur SS. Znaczna część jej działalności miała rzeczywiście pseudonaukowy i okultystyczny charakter. Towarzystwo dzieliło się na dziesiątki oddziałów, które badały mitologię nordycką, runy, Celtów, „teorię światowego lodu” oraz inne ezoteryczne tematy. „Ahnenerbe” finansowało ekspedycje od Tybetu po Krym w poszukiwaniu śladów „pradawnej rasy aryjskiej” oraz mistycznych artefaktów; najsłynniejszym epizodem były poszukiwania Świętego Graala.
Sam Himmler miał chorobliwą fascynację okultyzmem i starogermańską mitologią — potwierdzają to historycy. Sztab SS urządził w zamku Wewelsburg, który traktował jako swoisty „duchowy ośrodek” zakonu.
Innymi słowy, fundament legendy jest prawdziwy: kierownictwo SS rzeczywiście fascynowało się mistyką, za pośrednictwem „Ahnenerbe” rzeczywiście poszukiwano „miejsc mocy”, a Himmler był w to zanurzony głębiej niż inni.
Gdzie kończy się fakt, a zaczyna mit
A oto czego nie ma w żadnym poważnym źródle historycznym — dokumentów potwierdzających, że kwatera w Gujwie została zbudowana dla „bramy do Walhalli” lub że „Ahnenerbe” badało tu granitową tarczę.
Przyczyny powstania „Hegewald” są prozaiczne i udokumentowane: chroniona polowa rezydencja w pobliżu kwatery Hitlera, wygodna logistycznie i geologicznie — granit niedaleko powierzchni stanowił solidną podstawę dla bunkra z grubymi ścianami. Ten sam argument dotyczy również winnickiego „Werwolf”. Badacze tych obiektów mówią wprost: mistycyzm wokół kwater został rozdmuchany po wojnie przez dziennikarzy i autorów sensacji, a sam reżim dawał ku temu wystarczające powody swoim rzeczywistym zainteresowaniem okultyzmem.
Mówiąc prościej, okultyzm Himmlera — fakt, granitowa tarcza pod Gujwą — fakt, a „wejście do Walhalli” właśnie tutaj — legenda, zbudowana na połączeniu tych dwóch faktów. Do niej należy podchodzić właśnie jak do legendy — pouczającej dla zrozumienia chorobliwej ideologii nazizmu, ale nie jako do ukrytej prawdy historycznej.
Podobnie bez potwierdzeń pozostaje rozpowszechniona historia, że na Żytomierszczyznę rzekomo przyjechał wnuk Himmlera i chciał zobaczyć pozostałości kwatery, ale nie został wpuszczony. Opowiadają ją miejscowi przewodnicy, jednak nie ma archiwalnych ani innych wiarygodnych świadectw.
Jak dojechać
- Gujwa leży kilka kilometrów na południe od Żytomierza, przy trasie Żytomierz — Berdyczów. Z centrum miasta to około kwadrans jazdy samochodem.
- Autobusy podmiejskie i busy z Żytomierza w kierunku Berdyczowa przejeżdżają przez Gujwę; rozkład jazdy sprawdź na dworcu autobusowym w Żytomierzu przed podróżą.
- Bunkier naziemny po lewej stronie drogi można obejrzeć z zewnątrz. Drugi bunkier stoi na terenie jednostki wojskowej — tam nie ma dostępu.
- Obok bunkra znajduje się budynek dawnego sztabu, stara brukowana droga i niemiecki hydrant.
Jak zachowywać się na miejscu
- Nie zbliżaj się do terenu jednostki wojskowej i nie fotografuj obiektów wojskowych — jest to zabronione. Przed wyjazdem sprawdź, czy nie ma ograniczeń w dostępie do tego rejonu.
- Nie wchodź do zrujnowanych pomieszczeń podziemnych i szybów: mogą tam wystąpić zawalenia, otwarte otwory i ostre pręty zbrojeniowe.
- Część terenu jest własnością prywatną i zabudową mieszkalną: oglądaj bunkier z drogi i nie wchodź na podwórze bez zgody właścicieli.
- Traktuj to miejsce z szacunkiem: to nie lokalizacja rozrywkowa, lecz miejsce związane z tragicznymi kartami historii Żytomierszczyzny. Nie zostawiaj śmieci i nie niszcz budowli.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest kwatera „Hegewald”?
Polowa rezydencja reichsführera SS Heinricha Himmlera z czasów II wojny światowej, zbudowana w latach 1941–1942 w Gujwie pod Żytomierzem. Wokół niej okupanci utworzyli niemiecką kolonię na miejscu wysiedlonych ukraińskich wsi.
Czy można zwiedzić bunkier?
Jeden bunkier naziemny można obejrzeć z zewnątrz z drogi. Drugi znajduje się na terenie jednostki wojskowej i jest niedostępny.
Czy to prawda, że kwaterę zbudowano dla „wejścia do Walhalli”?
Nie. Dokumentalnie „Hegewald” był wojskową rezydencją. Okultyzm Himmlera i działalność „Ahnenerbe” to fakty, a „brama do Walhalli” pod Hujwą to legenda bez żadnych potwierdzeń.
Gdzie dokładnie znajduje się kwatera?
W osiedlu Hujwa, kilka kilometrów na południe od Żytomierza, wzdłuż trasy Żytomierz – Berdyczów.
Co jeszcze zachowało się na miejscu?
Budynek dawnej niemieckiej kancelarii, koszary, stara brukowana droga, szyby wentylacyjne i niemiecki hydrant z napisami.
Czym jest „Ahnenerbe”?
Organizacja SS „Dziedzictwo Przodków”, założona przez Himmlera w 1935 roku. Badała mitologię i runy, szukała „aryjskich korzeni” i w dużym stopniu zajmowała się pseudonauką oraz okultyzmem.
Dlaczego w legendzie pojawia się granitowa tarcza?
Nazistowscy okultyści mogli uważać uskoki Żytomierskiego granitowego tarczy za „strefę energetyczną”. W rzeczywistości granit był czysto praktyczną podstawą dla bunkra.
Po co znać legendę, jeśli nie jest potwierdzona?
Pokazuje, jak głęboko mistycyzm i pseudonauka wplątały się w ideologię nazizmu oraz zwraca uwagę na prawdziwą, tragiczną historię tego miejsca.
Co naprawdę działo się w „Hegewaldzie”?
Tu Himmler ogłaszał plany kolonizacji Wschodu, a wokół kwatery okupanci wypędzili z domów ponad 10 tysięcy Ukraińców, by osiedlić volksdeutschów. To udokumentowane tragiczne wydarzenia okupacji.