Kościół luteranski w Żytomierzu przy ulicy Kociubińskiego 5 to mało znany, ale ważny zabytek architektury miasta, zabytek architektury o znaczeniu lokalnym. Świątynia nie należy już do luteranów: społeczność w mieście znacznie się zmniejszyła. Obecnie z budynku korzystają ewangeliczni chrześcijanie-baptyści, którzy dbają o niego i odprawiają nabożeństwa.
Historia luteranów w Żytomierzu
Luteranie zaczęli pojawiać się na Wołyniu w XVIII wieku, kiedy przybywali tu niemieccy koloniści w poszukiwaniu nowych ziem. Pierwszy kościół powstał w Korcu na ziemiach przekazanych przez księcia Czartoryskiego, jeszcze w czasach Rzeczypospolitej.
W 1801 roku w Żytomierzu założono parafię ewangelicko-luterańską. Miasto dynamicznie się rozwijało, a społeczność niemiecka szybko rosła. W 1896 roku poświęcono obecny kościół, zbudowany według projektu miejskiego architekta Arnolda Jena, autora wielu żytomierskich budowli z końca XIX i początku XX wieku. Ceglany budynek wzniesiono w stylu zmodernizowanego gotyku, z ostrołukowymi oknami i elementami dekoracyjnymi.
Życie społeczności i wybitne postacie
Społeczność luterańska Żytomierza była dość liczna i posiadała własny cmentarze. Wśród jej znanych członków była rodzina Richterów, do której należał słynny pianista Światosław Richter, rodem z Żytomierza. W kościele znajdowały się organy, na których grał dziadek pianisty, honorowy obywatel Żytomierza Daniło Richter; później organistą kościoła był także jego sirzeniec Edward.
W latach 30. XX wieku kościół zamknięto. Budynek przekazano towarzystwu sportowemu „Dynamo”: od strony wschodniej dobudowano trzypiętrowy korpus, przez co zniszczono apsydę i ołtarz. Stan ten trwał aż do początku lat 90.
Odbudowa i stan współczesny
W 1990 roku kościół przekazano społeczności ewangelicznych chrześcijan-baptystów. W 1996 roku świątynię odrestaurowano, a obok wzniesiono budynek szkoły niedzielnej. Wzniesiono także 25-metrową wieżę z zegarem, która stała się dominantą architektoniczną kompleksu.
Prace konserwatorskie były finansowane przez niderlandzką akademię „De Driestar”, co pozwoliło zachować historyczny wygląd budynku, a zarazem dostosować go do potrzeb społeczności. Pierwotne organy nie zachowały się.
Współpraca luteranów i baptystów
Obecnie społeczność baptystyczna bezpłatnie udostępnia możliwość prowadzenia w świątyni niedzielnych i świątecznych nabożeństw przez małą społeczność luterańską, zachowując historyczną tradycję i dziedzictwo duchowe miasta.
Dlaczego warto odwiedzić kościół
- Rzadka dla Żytomierza architektura neogotycka.
- Związek ze społecznością niemiecką i historią Wołynia.
- Znane postacie związane ze świątynią, w tym rodzina Richterów.
- Współczesne wykorzystanie i rewaloryzacja, które zachowały wartość historyczną.
Kościół luteranski w Żytomierzu to nie tylko budynek, ale część historii miasta i symbol wielowiekowych więzi kulturowych. Łączy w sobie architekturę historyczną, tradycję muzyczną i współczesne życie duchowe, pozostając ważnym zabytkiem dla mieszkańców i gości miasta.
Zdjęcia: Roman Malenkow, Serhij Szczerbij
