Lubartów leży na lewym brzegu Wieprza, około 26 kilometrów na północ od Lublina, na Wysoczyźnie Lubartowskiej. To siedziba powiatu lubartowskiego w województwie lubelskim. W mieście mieszka niespełna 20 tysięcy osób, a jego dominantą jest barokowy pałac Sanguszków z XVII–XVIII wieku, dziś mieszczący starostwo powiatowe.
| Województwo | lubelskie |
|---|---|
| Powiat | lubartowski (Lubartów jest jego siedzibą) |
| Gmina | miejska Lubartów; gmina wiejska Lubartów otacza miasto, ale jest odrębną jednostką |
| Ludność | 19 371 (31 grudnia 2025, dane GUS) |
| Powierzchnia | 13,91 km² |
| Wysokość | 144–184 m n.p.m. |
| Założenie miasta | 29 maja 1543 roku |
| Obecna nazwa i herb | 22 listopada 1744 roku |
Od Lewartowa do Lubartowa
Miasto założył 29 maja 1543 roku Piotr Firlej, na gruntach wsi Szczekarków i Łucka, jako prywatne miasto szlacheckie. Nazwę Lewartów wzięło od herbu Lewart Firlejów. W drugiej połowie XVI wieku Mikołaj Firlej sprowadził rzemieślników i hodowców bydła z Francji, Niemiec i Niderlandów, a Lewartów stał się ośrodkiem reformacji: działało tu gimnazjum ariańskie z rektorem Wojciechem z Kalisza, a w 1580 roku odbył się synod braci polskich. W połowie XVII wieku miasto zniszczył potop szwedzki i przez około sto lat pozostawało dużą wsią.
Odrodzenie przyszło w XVIII wieku, gdy miasto należało do Sanguszków. 22 listopada 1744 roku August III na prośbę Pawła Karola Sanguszki zatwierdził zmianę nazwy na Lubartów, nadał herb i odnowił prawa miejskie. Po rozbiorach Lubartów od 1772 roku leżał w zaborze austriackim, od 1815 w rosyjskim. Pod miastem toczono bitwy w powstaniu listopadowym (1831) i styczniowym (1863), a pożary w latach 1831, 1838 i 1846 niszczyły zabudowę. W 1839 roku bracia Henryk i Paweł Łubieńscy założyli fajansarnię, która działała do 1850 roku. Rok 1866 przyniósł status miasta powiatowego, a w 1922 roku ruszyła huta szkła.
W 1939 roku Żydzi stanowili 42 procent mieszkańców miasta. Niemcy zburzyli synagogę i cmentarz już jesienią 1939 roku, w 1941 roku utworzyli getto, a 9–10 kwietnia 1942 roku wywieźli większość Żydów do Sobiboru i Bełżca; resztki społeczności rozstrzelano 29 stycznia 1943 roku. Armia Krajowa wyzwoliła miasto 22 lipca 1944 roku. Po wojnie działały tu Zakłady Radiowe im. M. Kasprzaka, później Unitra-Lubartów, w których produkowano magnetofony, między innymi Wilgę, Finezję i Condor; zakład funkcjonował do lat 90.
Pałac Sanguszków

Pierwszą obronną siedzibę wzniósł w połowie XVI wieku Piotr Firlej. Obecny barokowy pałac powstał w drugiej połowie XVII wieku; w 1693 roku Tylman van Gameren przygotował dla Józefa Karola Lubomirskiego projekt przebudowy, choć nie wiadomo, w jakim stopniu go zrealizowano. W 1705 roku, w czasie wojny północnej, budynek uszkodzono. Odbudował go Paweł Karol Sanguszko według projektu Pawła Antoniego Fontany, dodając portyk i trzecią kondygnację. W 1925 roku pałac kupiła Kongregacja Braci Kresowych, w 1933 roku częściowo spłonął, a w latach 1935–1938 wykupiło go miasto; odbudowywano go w latach 1950–1970. Dziś mieści starostwo powiatowe. Do zespołu należą brama, park ze stawem i oranżeria z początku XVIII wieku.
Kościoły
Bazylika św. Anny powstała w latach 1733–1738 według projektu Pawła Antoniego Fontany, a budował ją Tomasz Rezler. Fundatorem był Paweł Karol Sanguszko, a świątynię konsekrował w 1738 roku biskup żmudzki Michał Karp. To barokowy, ceglany kościół z dwiema wieżami, ośmiobocznym korpusem i portalem z czarnego marmuru. Częściowo spłonął w pożarze w 1792 roku i został odnowiony. W środku jest epitafium z sercami fundatora i jego żony Barbary. Hejnał miasta, grany codziennie z wież ratusza i bazyliki, ma melodię hymnu „O Ziemio Lubartowska” Stanisława Latka.
Kościół św. Wawrzyńca z klasztorem kapucynów wzniesiono w latach 1737–1741 według projektu Fontany, z fundacji Sanguszki; konsekrowano go w 1741 roku. To jednonawowa świątynia barokowa z XVIII-wiecznymi ołtarzami z obrazami Szymona Czechowicza. Mur klasztoru był w 1831 roku punktem obrony. Po tym, jak kapucyni poparli powstanie styczniowe, w 1864 roku próbowano zlikwidować klasztor; kościół przejęła w 1867 roku archidiecezja lubelska, zakonnicy wrócili w 1938 roku, a cały zespół odzyskali w 1978 roku. Pozostałe zabytki to kaplica cmentarna z początku XIX wieku, dwór Szaniawskich z pierwszej połowy XIX wieku, dziewiętnastowieczny dworzec kolejowy oraz nowy cmentarz żydowski założony w 1819 roku, z lapidarium ocalałych macew. W XVIII–XIX-wiecznym dworze mieści się Muzeum Ziemi Lubartowskiej, a w mieście działa też Muzeum Kina „Lewart”.
Herb i flaga

Herb nadał w 1744 roku August III. Tarcza jest dzielona w poziomie: w górnym czerwonym polu rycerz w niebieskiej zbroi na srebrnym koniu o niebieskiej uprzęży, ze srebrnym mieczem i złotym krzyżem lotaryńskim na niebieskiej tarczy; w dolnym niebieskim polu dwa srebrne lamparty skaczące na zielone drzewo. Szczegółowy opis ustaliła uchwała nr XII/188/04 z 27 sierpnia 2004 roku.

Flaga składa się z dwóch poziomych pasów równej szerokości, czerwonego u góry i niebieskiego u dołu, a jej proporcje to 5:8. Ta sama uchwała z 2004 roku określa barwy miasta.
Wokół miasta
Około 9 kilometrów od Lubartowa leży Kozłówka, gdzie stoi pałac Zamoyskich z muzeum i Galerią Sztuki Socrealizmu. Dalej rozciąga się Kozłowiecki Park Krajobrazowy, utworzony w 1990 roku; jego część leży w gminie wiejskiej Lubartów, razem z rezerwatem Kozie Góry z dębowym lasem. W gminie wiejskiej lasy zajmują 36 procent powierzchni, a użytki rolne 57 procent. Więcej o okolicy piszemy w artykule o powiecie lubartowskim.
Jak dojechać
Przez Lubartów biegnie droga krajowa nr 19, którą od 2002 roku omija 8,4-kilometrowa obwodnica; w stronę Parczewa i Wisznic prowadzi droga wojewódzka nr 815. W grudniu 2024 roku zaczęto budowę odcinka Lubartów–Lublin drogi ekspresowej S19 (Via Carpatia) z węzłami Lubartów Północ i Lubartów Zachód; zakończenie planowano na koniec 2027 roku. Miasto leży na linii kolejowej nr 30 Łuków — Lublin, ze stacją Lubartów i przystankami Lubartów Lipowa oraz Lubartów Słowackiego; pociągi szynobusowe wróciły tu 2 kwietnia 2013 roku po dwunastu latach przerwy. Pierwszą linię komunikacji miejskiej uruchomiono w styczniu 2022 roku.
Miasta partnerskie
Lubartów współpracuje z węgierskim Hajdúdorogiem i litewskimi Rosieniami (od 2003 roku) oraz ukraińską Sławutą (od 2016 roku).