Powiat parczewski leży na północy województwa lubelskiego: 952,62 km², około 31 tysięcy mieszkańców i siedem gmin. Siedzibą jest Parczew, jedyne miasto powiatu. Na jego terenie leżą Lasy Parczewskie, rezerwaty torfowiskowe, neogotycki pałac Zamoyskich w Jabłoniu i klasycystyczne kościoły w Milanowie i Sosnowicy.

Położenie powiatu parczewskiego
Położenie powiatu parczewskiego w województwie lubelskim. Autor: Smat, CC BY-SA 2.0
Województwolubelskie
SiedzibaParczew
Powierzchnia952,62 km²
Ludność31 487 (31 grudnia 2025, dane GUS)
Gminy7: jedna miejsko-wiejska i sześć wiejskich
Sąsiednie powiatybialski, łęczyński, lubartowski, radzyński, włodawski

Historia

Powiat parczewski powołano 13 listopada 1954 roku z miasta Parczewa i 15 gromad wyłączonych z powiatów włodawskiego i radzyńskiego. W 1957 roku dołączono do niego gromady Orzechów Nowy i Uścimów, a w 1973 roku, po przywróceniu gmin, podzielono go na miasto Parczew i siedem gmin: Dębowa Kłoda, Jabłoń, Milanów, Parczew, Siemień, Sosnowica i Uścimów. Po reformie z 1 czerwca 1975 roku powiat zniesiono: większość terenów weszła w skład województwa bialskopodlaskiego, gmina Sosnowica do chełmskiego, a Uścimów do lubelskiego. Powiat przywrócono w 1999 roku w kształcie zbliżonym do tego z 1975 roku; gminę Uścimów przyłączono do powiatu lubartowskiego, a miasto i gminę Parczew połączono w jedną gminę miejsko-wiejską. Dzieje samego miasta opisujemy w artykule o Parczewie.

Herb powiatu

Herb powiatu parczewskiego
Herb powiatu parczewskiego

Obecny herb ustanowiono 30 sierpnia 2024 roku; zaprojektowali go Kamil Wójcikowski i Robert Fidura. W czerwonym polu tarczy dwie głowy jelenia zwracają się ku sobie w heraldycznym ukłonie. Prawa głowa jest srebrna, ze złotą koroną na szyi: to uszczerbiony herb województwa lubelskiego. Lewa głowa jest złota i oznacza uszczerbiony herb Parczewa. Poprzedni herb, z lat 2000–2024, miał tarczę trójdzielną z orłem Jagiellonów, podwójnym krzyżem i jeleniem; Komisja Heraldyczna zakwestionowała go między innymi z powodu podziału tarczy.

Siedem gmin

Parczew (146,23 km², gmina miejsko-wiejska, około 14,7 tys. mieszkańców w 2016 roku, 19 sołectw) obejmuje miasto i wsie, między innymi Brudno, Jasionkę, Laski, Siedliki, Tyśmienicę i Wierzbówkę. W jej granicach leży rezerwat Jezioro Obradowskie. Zabytki miasta opisuje artykuł o bazylice.

Dębowa Kłoda (188,29 km², 3953 mieszkańców w 2016 roku, 20 sołectw) to największa gmina powiatu. Leżą w niej rezerwaty „Lasy Parczewskie” i „Królowa Droga” oraz Jezioro Bialskie. Jezioro Białe Sosnowickie koło Libiszowa ma 144,8 ha, ale głębokość tylko do 2,7 m; jest to jezioro krasowe typu linowo-szczupakowego. Lasy Parczewskie były w czasie II wojny światowej terenem walk partyzanckich.

Jabłoń (110,98 km², 3874 mieszkańców w 2019 roku, 12 sołectw) słynie z pałacu Zamoyskich. Do gminy należą też Kolano z pałacem Łubieńskich i Paszenki, gdzie stoi dawna cerkiew. Użytki rolne zajmują 78 procent powierzchni gminy, lasy 13 procent. Do 1975 roku gmina leżała w powiecie radzyńskim.

Milanów (116,64 km², 3762 mieszkańców w 2019 roku, 12 sołectw) po raz pierwszy wspominany jest w źródłach w 1431 roku, gdy należał do szlachcica Andrzeja Kostro. W 1440 roku Mroczko z Milanowa kupił starostwo parczewskie. W XVIII wieku wieś należała do dóbr Potockich, a później do Czetwertyńskich, którzy zbudowali tu rezydencję. Neoklasycystyczny pałac z lat po 1840 roku, otoczony XIX-wiecznym parkiem angielskim, mieści dziś liceum. Kościół opisujemy w artykule Kościół w Milanowie: fundowała go Wanda Julianna Uruska-Caboga, a projektował Henryk Marconi. W gminie leży rezerwat Czarny Las.

Podedwórze (107,2 km², 1627 mieszkańców w 2019 roku, 13 sołectw) do 1954 roku nosiło nazwę gminy Opole. W samej wsi stoją dwa kościoły: „czerwony” pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z lat 1911–1914, opisany w artykule Czerwony kościół w Podedwórzu, oraz „biały” pw. Zwiastowania NMP z lat 1805–1811, w którego krypcie pochowano generała Filipa Haumana. Murowana kapliczka z wizerunkiem Jezusa Frasobliwego pochodzi z 1646 roku. W gminie leży rezerwat ptasi Warzewo.

Siemień (110,93 km², 4195 mieszkańców w 2024 roku, 21 sołectw) leży około 7 km na zachód od Parczewa. Gminę utworzono w 1867 roku i do 1975 roku należała do powiatu radzyńskiego. Cegielnie w majątkach Siemień i Glinny Stok dostarczały cegłę na budowę kościoła w Parczewie, wznoszonego w latach 1907–1912. We wsi stoi kościół, a w okolicy rozciągają się stawy rybne.

Sosnowica (172,35 km², 2657 mieszkańców w 2016 roku, 14 sołectw) do 1954 roku nazywała się gmina Wołoskowola. Najstarsza wzmianka o wsi pochodzi z 1446 roku. Klasycystyczny kościół Trójcy Świętej wzniesiono w latach 1797–1804, a w centrum stoi cerkiew pw. św. Piotra i Pawła z XIX wieku. W gminie leżą rezerwaty Torfowisko przy Jeziorze Czarnym i Kahiża; lasy i użytki rolne zajmują po około 40 procent powierzchni.

Pałac w Jabłoniu

Pałac Zamoyskich w Jabłoniu
Pałac Zamoyskich w Jabłoniu. Fot.: Fotonews, CC BY-SA 3.0 pl

Neogotycki pałac Zamoyskich zbudowano w latach 1904–1905 dla Tomasza Zamoyskiego, ojca rzeźbiarza Augusta Zamoyskiego. Projekt powstał w wiedeńskiej pracowni Ferdynanda Fellnera i Hermana Helmera i nawiązuje do późnego gotyku angielskiego z elementami renesansu i manieryzmu. Park krajobrazowy w stylu angielskim zaprojektował Franciszek Szanior; przy wjeździe stoi neogotycka brama z domkiem odźwiernego. Majątek upaństwowiono w 1944 roku, od 1952 roku w pałacu działała szkoła rolnicza, a po pożarze w 1968 roku przeprowadzono remont w latach 1969–1971. Dziś obiekt jest własnością prywatną i przechodzi gruntowną restaurację. Dobra Jabłoń kupił w 1884 roku August Zamoyski dla syna Tomasza; wcześniej należały do Łubieńskich.

Torfowiska, jeziora i lasy

Środkowa część powiatu to Lasy Parczewskie, a wschód leży na Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim. Rezerwat Jezioro Obradowskie utworzono w 1975 roku; chroni jezioro dystroficzne na 82 ha i wchodzi w skład Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Polesie Zachodnie”. Rezerwat Torfowisko przy Jeziorze Czarnym (około 48 ha) powstał w 1959 roku: to torfowisko wysokie typu kontynentalnego z karłowatymi sosnami i brzozami. Rezerwat Warzewo (58,25 ha, 1988 rok) chroni lęgowiska ptaków wodno-błotnych; stwierdzono tu 60 gatunków, w tym 26 lęgowych.

Najmłodszy jest rezerwat Kahiża (104,79 ha), utworzony we wrześniu 2025 roku w granicach Poleskiego Parku Krajobrazowego. Na jego miejscu było Jezioro Wielkie o powierzchni około 135 ha; w 1861 roku podjęto próbę jego osuszenia, która pozostawiła niewielki okresowy zbiornik zwany Kahiżą. Dolina Tyśmienicy to obszar Natura 2000 o powierzchni 7363,7 ha, ostoja bąka, bielika i kulika.

Jezioro Bialskie
Jezioro Bialskie w gminie Dębowa Kłoda. Fot.: Grzegorz W. Tężycki, CC BY-SA 4.0

Dojazd

Przez Parczew biegną drogi wojewódzkie nr 815 (Lubartów – Parczew – Wisznice), nr 813 (Łęczna – Ostrów Lubelski – Parczew – Międzyrzec Podlaski) i nr 819 (Parczew – Sosnowica – Wola Uhruska). Do Lublina jest stąd 63 km, do Białej Podlaskiej 60 km. Przez miasto przechodzi linia kolejowa nr 30 Łuków – Lublin Północny, z przystankiem i stacją w Parczewie.