Zwiahel (w latach 1795–2022 — Nowogród Wołyński) — jedno z najstarszych miast ukraińskiego Polesia, którego historia jest ściśle związana ze średniowieczem, Wielkim Księstwem Litewskim, Rzeczpospolitą oraz współczesną Ukrainą. Miasto leży w obwodzie żytomierskim nad brzegiem rzeki Słucz, a jego sercem przez wieki był zamek na wysokiej skale nad rzeką.
Pierwsza wzmianka i pochodzenie nazwy
Miasto po raz pierwszy wzmiankowane jest w latopisie halicko-wołyńskim pod 1256 rokiem jako Wozwagl. Już w następnym, 1257 roku drużyna króla Daniela Romanowicza spaliła je z powodu nieposłuszeństwa mieszkańców.
Badania archeologiczne dowodzą, że osada istniała tu już w X–XII wieku i była ważnym punktem handlowym oraz obronnym na pograniczu ziem staroruskich.
Zamek książąt Ostrogskich
W XVI wieku miasto rozwijało się pod władzą książąt Ostrogskich — rodu, który odgrywał kluczową rolę w życiu politycznym i kulturalnym Wołynia. W 1507 roku książę Konstanty Ostrogski zaczął budować na skale nad Słuczą zamek, wokół którego rozrosło się miasto. Twierdza z kamiennymi murami i wieżami stała się symbolem obronności regionu i kontrolowała ważne szlaki handlowe.
W tamtych czasach Zwiahel był jednym z ważnych posterunków na Wołyniu.
Wojny, zniszczenia i czasy kozackie
W połowie XVII wieku, podczas wojny narodowowyzwoleńczej pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, miasto wielokrotnie przechodziło z rąk do rąk. W trakcie szturmów zniszczono kilka wież i część muru zamkowego.
W latach 1648–1649 Zwiahel stał się ośrodkiem pułku kozackiego zwiahelskiego (wołyńskiego). Wydarzenia te wywarły głęboki wpływ na dalsze losy miasta.
Lubomirscy i Imperium Rosyjskie
Od 1658 roku Zwiahel należał do magnackiego rodu Lubomirskich. Znaczenie militarne zamku stopniowo maleć, a w XVIII wieku część jego murów rozebrano pod budowę kościoła.
Po drugim rozbiorze Rzeczypospolitej w 1793 roku miasto znalazło się w granicach Imperium Rosyjskiego, a w 1795 roku na mocy ukazu Katarzyny II przemianowano je na Nowogród Wołyński.
Co zachowało się z zamku
Z dawnej warowni ocalały jedynie niewielkie pozostałości na brzegu Słuczy. W czasach radzieckich, pod koniec lat 80. XX wieku, odrestaurowano tu fragment muru obronnego i jedną wieżę oraz zagospodarowano teren. Jednakże odtworzone elementy mało przypominają pierwotne budowle: trudno zrozumieć, czym dokładnie kierowali się architekci podczas odbudowy. Zamek posiada status zabytku architektury o znaczeniu lokalnym.
Wiadukt kolejowy
Kolejną charakterystyczną budowlą nad Słuczą jest wiadukt kolejowy, wzniesiony w latach I wojny światowej podczas budowy linii kolejowej Szepetówka — Korosteń. Wysoki most rozciąga się nad skalistą doliną rzeki niedaleko obwodnicy M06. Przetrwał obie wojny światowe, a pociągi kursują nim do dziś.
Powrót historycznej nazwy
16 listopada 2022 roku Rada Najwyższa przywróciła miastu historyczną nazwę — Zwiahel. To symboliczny krok, który podkreśla znaczenie tożsamości kulturowej i historycznych korzeni.
Dziś Zwiahel łączy bogate tradycje historyczne z aktywnym życiem kulturalnym i przyciąga turystów architekturą, przyrodą oraz zabytkami przeszłości — wśród nich są dom-muzeum rodziny Kosaczów oraz pałac Mezentsewa.
Tekst i zdjęcia Serhija Szczerbija
