Świątynie Żytomierszczyzny to przede wszystkim dziedzictwo książąt Ostrogskich i Korieckich: budowali oni klasztory tak, aby mogły wytrzymać oblężenie, dlatego kilka z nich do dziś bardziej przypomina forty niż klasztory. Do nich dochodzą świątynie pamięci na Kozackich Mogiłach, drewniane cerkwie XVIII wieku, barokowe kościoły i synagogi dawnych miasteczek. Zebraliśmy najważniejsze z linkami do szczegółowych artykułów.
Większość klasztorów jest czynna. Na dziedzińcach zachowuje się ciszę, kobiety zwykle zakrywają głowę i noszą spódnicę, mężczyźni – bez krótkich spodenek i nakryć głowy, a podczas nabożeństw nie warto robić zdjęć. Godziny nabożeństw i dostęp do świątyń sprawdzaj na miejscu.
Klasztory-fortyce
Klasztor Meżyrycki
Klasztor Meżyrycki we wsi Meżyrycze koło Ostroga – to największa z zachowanych fundacji Ostrogskich. Dziedziniec otaczają mury z czterema narożnymi basztami, a w centrum stoi cerkiew Trójcy Świętej, prawdopodobnie zbudowana przed latami 1530.: pięciokopułowa, z przyporami i ostrołukowymi oknami – rzadkie połączenie tradycji staroruskiej z późną gotyką. W latach 1606–1610 książę Janusz Ostrogski założył tu klasztor franciszkanów. Meżyrycze można wygodnie połączyć z Ostrogiem w jeden dzień.
Klasztor Dermanski
Dermanski Klasztor Świętej Trójcy założyli Ostrogscy pod koniec XV wieku. Pracował tu pierwszy drukarz Iwan Fedorow, działała drukarnia, a archimandrytą był Meletiusz Smotrycki. Nad wsią widać trzydziestometrową dzwonnicę bramną, na dziedzińcu – cerkiew Trójcy Świętej z 1602 roku i stary mur obronny. O samej wsi – w artykule Derma – wieś Samczuka, klasztoru i pierwszych drukarzy.
Klasztor Świętej Trójcy w Korcu
Klasztor w Korcu założył około 1571 roku książę Bogusz Koriecki. W latach 1620–1633 klasztor odbudowano jako franciszkański z barokowym kościołem, pod koniec XVIII wieku ponownie stał się prawosławny, a po pożarze w 1831 roku kościół poświęcono na cerkiew Trójcy Świętej. Zespół stoi niedaleko ruin zamku Korieckich.
Klasztory koło Żytomierza
Horodok
Klasztor św. Mikołaja w Horodku kilka kilometrów od Żytomierza po raz pierwszy wzmiankowany jest w 1516 roku, gdy wieś podarowano Ławrze Peczerskiej w Kijowie. W 1628 roku odbył się tu sobór kościelny, na który zjechali się Piotr Mohyła, metropolita Iow Borecki i Meletiusz Smotrycki. Klasztor stoi na wyspie pośród stawów, obok – rezerwat „Wiśniowa Góra”. Więcej – w artykule Horodok – klasztor na wyspie i Wiśniowa Góra.
Peresopnica
Monastyr Narodzenia Bogurodzicy w Peresopnicy, gdzie w 1561 roku ukończono Ewangeliarz Peresopnicki, nie zachował się. Jego wygląd odtwarza makieta w Centrum Kulturowo-Archeologicznym „Peresopnica”.
Kozackie Mogiły
We wsi Płaszewe na Dubieńszczyźnie, na wyspie Żurawlicha, znajduje się Monastyr św. Jerzego oraz memoriał na polu bitwy pod Beresteczkiem z 1651 roku. Tu pochowani są kozacy i chłopi, którzy zginęli, wycofując się przez bagna Płasziwki. Pierwsze oficjalne upamiętnienie miało miejsce w 1908 roku, wtedy też powstał pomysł świątyni-pomnika. Na wyspie stoją cerkiew św. Jerzego oraz przeniesiona tutaj drewniana cerkiew św. Michała, działa muzeum. O rezerwacie – w artykule Pole bitwy pod Beresteczkiem – Kozackie Mogiły.
Świątynie miast
Katedra Objawienia Pańskiego w Ostrogu
Katedra w zamkowym zespole Ostroga była budowana jako część fortyfikacji: jej mury miejscami mają około trzech metrów grubości. To raczej twierdza z funkcją świątyni niż zwykła cerkiew. Obok znajduje się Akademia Ostrogska.
Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej w Żytomierzu
Drewniana świątynia, poświęcona w 1756 roku, jest jednym z najstarszych budynków centrum obwodowego. Legenda mówi, że modlił się tu Iwan Honta. O innych świątyniach miasta, w tym neogotyckim kościele św. Antoniego, gdzie obecnie znajduje się sala muzyki organowej – w artykule Żytomierz – co zobaczyć w mieście i w pobliżu.
Kościoły
- Kościół bernardynów w Dubnie — jeden z najstarszych murowanych kościołów miasta, fundacja Janusza Ostrogskiego; mur klasztorny był częścią miejskich umocnień.
- Kościół św. Antoniego w Korcu — różowy barokowy kościół na lewym brzegu Korczyka, zabytek o znaczeniu narodowym.
- Kościół św. Antoniego w Wielkich Meżyryczach — opuszczony barokowy kościół kolegium pijarów.
- Kościół św. Wawrzyńca w Tajkurach — ruiny u podnóża zamkowego wzgórza.
- Kościół św. Piotra i Pawła w Zdołbunowie — świątynia z 1908 roku z wysoką dzwonnicą.
Wielka synagoga w Dubnie
Wielka synagoga w centrum Dubna, kilka set metrów od zamku, to masywna murowana budowla z końca XVIII wieku w miejscu starszej synagogi z XVI wieku. Wchodzi w skład historyczno-kulturowego rezerwatu miasta.
Kościoły drewniane
Na Równenszczyźnie zachowało się wiele drewnianych świątyń z XVIII–XIX wieku, zwłaszcza na Polesiu. Do najpiękniejszych należy cerkiew Trójcy Świętej z 1759 roku w Stepaniu oraz cerkiew Przemienienia Pańskiego z 1801 roku w Maryninie nad Słuczą, niedaleko Sokolich Gór. Na poleskich cmentarzach warto zwrócić uwagę na krzyże przybrane ręcznikami — tradycję wpisaną na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
Jak połączyć w wycieczki
- Ostróg, Meżyrycze i Derman — trzy fundacje Ostrogskich w odległości pół godziny drogi jedna od drugiej.
- Równe, Horodok i Peresopnica — świątynie wokół centrum obwodu na jeden dzień.
- Dubno i Kozackie Mogiły — synagoga i kościoły Dubna, a dalej na zachód — Płaszewe.
- Koreć i Wielkie Meżyrycze — klasztor, kościoły i pałac Steckich.
O zamkach regionu — w zestawieniu Zamki i pałace Równenszczyzny.
