Terespol leży nad Bugiem, na granicy z Białorusią, naprzeciw Brześcia, w powiecie bialskim w województwie lubelskim. Historycznie to Polesie Brzeskie i dawna ziemia brzeska. Miasto powstało w 1697 roku jako fundacja Józefa Bogusława Słuszki, a dziś znane jest przede wszystkim z drogowego i kolejowego przejścia granicznego oraz z linii kolejowej Warszawa — Terespol — Brześć, która należy do międzynarodowej trasy E 20.
| Województwo | lubelskie |
|---|---|
| Powiat | bialski |
| Gmina | miejska Terespol; wiejska gmina Terespol jest odrębną jednostką |
| Ludność | 5 018 (31 grudnia 2025, dane GUS) |
| Powierzchnia | ok. 10,1 km² |
| Prawa miejskie | 20 lipca 1697 roku |
Od Błotkowa do miasta Słuszków i Czartoryskich
Zaczątkiem miasta była wieś Błotków, wspominana od drugiej połowy XIII wieku. W 1512 roku należała do wójtostwa brzeskiego, a w 1614 roku stała się własnością króla Zygmunta III Wazy. Miasto lokowano na gruntach Błotkowa w 1697 roku; fundatorem był Józef Bogusław Słuszka, kasztelan wileński, który nazwał je Terespolem na cześć żony Teresy. Później dobra należały do Flemmingów i Czartoryskich, a w XVIII wieku stanowiły największą posiadłość tego rodu. Według tradycji w Terespolu urodziła się prawdopodobnie Izabela Czartoryska, pani na Puławach.
W XIX wieku o wyglądzie miasta zdecydowała Twierdza Brzeska. Przy projektowaniu fortyfikacji centrum Terespola przesunięto o dwie wiorsty na zachód, a centrum Brześcia o dwie wiorsty na wschód; nieco zmieniono też bieg Bugu. Miasto otoczył pierścień carskich fortów wśród bagien, z których pozostałości zachowały się w samym Terespolu oraz w Łobaczewie Małym, Kobylanach i Lebiedziewie. 28 lipca 1944 roku w walkach o Terespol poległo 64 żołnierzy radzieckich. W latach 1975–1998 miasto należało do województwa bialskopodlaskiego.
Zabytki i pamiątki

Najstarszym zachowanym obiektem jest klasycystyczna cerkiew prawosławna św. Jana Teologa przy ul. Cerkiewnej, wpisana do rejestru zabytków pod numerem A/77, z dzwonnicą z XVIII wieku. Na dawnym cmentarzu prawosławnym stoi drewniana kaplica Zmartwychwstania Pańskiego z 1892 roku. Obok cerkwi znajduje się pomnik Akcji Wisła.
Katolicką parafią Świętej Trójcy jest dawny kościół dominikanów. Dominikanie obserwanci pojawili się tu pod koniec XVII wieku; obecną, neoromańską świątynię z cegły wzniesiono w 1863 roku według projektu Pawła Jabłońskiego. Władze carskie rozwiązały zakon w 1864 roku, kościół zamknięto tymczasowo w 1886 roku, a w 1900 roku na stałe; otwarto go ponownie w 1906 roku. W 1984 roku Tadeusz Witkowski zaprojektował dużą halę i wieżę od północnego zachodu, w latach 2000–2002 Jerzy Filipowski dobudował nowe prezbiterium z zakrystiami i nawami bocznymi, a w 2005 roku przed fasadą powstała arkadowa loggia. Biskup Zbigniew Kiernikowski konsekrował kościół 2 września 2006 roku.

Przy ul. Wojska Polskiego stoi żeliwny obelisk, odsłonięty 10 listopada 1825 roku na pamiątkę budowy traktu brzeskiego, czyli drogi z Warszawy przez Siedlce do Brześcia. Ma około 14 metrów wysokości i płaskorzeźby przedstawiające prace przy budowie drogi; identyczny obelisk stoi w Warszawie. Do rejestru zabytków wpisano także prochownię przy ul. Topolowej (A-204), wzniesioną po 1910 roku w ramach fortyfikacji Twierdzy Brzeskiej. W mieście są ponadto Pomnik Niepodległości i pomnik funkcjonariuszy Wojsk Ochrony Pogranicza, a także pamiątka po ofiarach wywózek, związana z koleją. Pomnik żołnierzy Armii Czerwonej rozebrano 13 lipca 2022 roku.
Herb

Herb Terespola przedstawia na czerwonym polu pionowy miecz o srebrnej głowni i złotym jelcu, umieszczony między dwoma złotymi półksiężycami. Taki układ odpowiada herbowi szlacheckiemu Ostoja, którym posługiwali się Słuszkowie, pierwsi właściciele miasta. Obecny opis zawiera statut miasta przyjęty uchwałą Rady Miasta z 7 listopada 2014 roku.
Granica i kolej

Terespol leży przy drodze krajowej nr 2 (Warszawa — granica), która w tym miejscu stanowi część trasy E 30. Przez miasto biegną też drogi wojewódzkie nr 698 (Siedlce — Łosice — Terespol) i nr 816 (Terespol — Sławatycze — Włodawa). W samym mieście i jego okolicy działają dwa przejścia graniczne: drogowe i kolejowe Terespol — Brześć oraz drogowe w Kukurykach, przeznaczone dla ruchu towarowego.
Stacja Terespol została otwarta 2 stycznia 1871 roku. Leży przy linii nr 2 Warszawa Zachodnia — Terespol (209,28 km) i przy liniach prowadzących do Brześcia Centralnego: normalnotorowej nr 2 oraz szerokotorowych nr 60 i 446. Kolej zmienia tu rozstaw torów, bo za granicą obowiązuje szerokość 1520 mm. W 2024 roku, według danych PKP, stację obsługiwało średnio około 1100 podróżnych dziennie. W pobliżu leżą Małaszewicze, wielki węzeł przeładunkowy działający od 14 grudnia 1949 roku, gdzie ładunki przeładowuje się między pociągami o torach 1520 i 1435 mm.
Przyroda
Terespol leży na skraju bagnistego Polesia Brzeskiego, nad Bugiem, który w tym miejscu wyznacza granicę państwową. Wśród bagien i podmokłych terenów wokół miasta stoją pozostałości fortów Twierdzy Brzeskiej, a użytki rolne zajmują około 56 procent powierzchni miasta, lasy około 4 procent (dane z 2002 roku).