Pałac w Trościańcu na Sumszczyźnie znany jest pod dwiema nazwami — pałac Golicyna i dwór Koeniga. Jego historia wiąże się z kilkoma właścicielami majątku, przebudową przeprowadzoną przez przemysłowca Leopolda Koeniga oraz pobytem tutaj kompozytora Piotra Czajkowskiego.

Pałac jest częścią historycznego zespołu dworskiego, w skład którego wchodzą również dom, w którym mieszkał i pracował Czajkowski, oraz Okrągły Dziedziniec. Są to osobne zabytki architektury o znaczeniu narodowym.

Pałac Golicyna i dwór Koeniga w Trościańcu

Od Nadarżyńskich do Golicynów i Koenigów

W 1720 roku Trościaniec stał się własnością Tymofieja Nadarżyńskiego — spowiednika Piotra I. Majątek pozostawał w posiadaniu jego rodziny przez kolejne stulecie.

Główny dom rezydencji, który z czasem stał się pałacem, wzniesiono w XVIII wieku. Część źródeł podaje dokładny rok — 1762, podczas gdy Wielka Encyklopedia Ukraińska datuje go na koniec XVIII wieku.

W latach 30. XIX wieku majątek przeszedł w ręce książąt Golicynów. Zofia Korsakowa, potomkini Tymofieja Nadarżyńskiego, wyszła za mąż za Wasyla Golicyna. Za czasów Golicynów rezydencję rozbudowano: urządzono park, wzniesiono oficyny i budynki gospodarcze.

Po Wasylu Golicynie majątkiem władał jego syn Aleksy. W 1868 roku Trościaniec nabył kupiec A. A. Mark, a pod koniec 1874 roku rezydencja przeszła w ręce przemysłowca Leopolda Koeniga.

Rodzina Koenigów posiadała majątek do wydarzeń rewolucyjnych 1917 roku.

Jak Leopold Koenig przebudował pałac

Za czasów Koeniga główny dom został znacznie przebudowany. Centralną część budynku rozbudowano i nadbudowano drugie piętro. Stare oficyny boczne zachowano, a nową część centralną połączono z nimi.

Pierwotną bazą architektoniczną budynku był klasycyzm. Podczas przebudowy elewacje zyskały elementy neobaroku — sztukaterię oraz dekorację rzeźbiarską. Dlatego pałac łączy w sobie cechy różnych stylów architektonicznych.

O pracach nad budynkiem pisało czasopismo „Zodczij” w 1885 roku. W publikacji zaznaczono, że nowy obiekt wznoszono między dwiema oficynami pozostałymi po poprzednim domu. Rzeźby i ornamentykę miano wykonać według projektów A. I. Łapina, a prace metalowe — K. Winklera. Publikację podpisał architekt Wiktor Szreter.

W pałacu zachowały się reprezentacyjne drewniane schody, sala taneczna ze sztukaterią i dekoracją rzeźbiarską. Dębowe schody prowadzące na drugie piętro to jeden z charakterystycznych elementów historycznego wnętrza.

Lato Piotra Czajkowskiego w Trościańcu

Latem 1864 roku w majątku Golicynów gościł 24-letni Piotr Czajkowski. W tym czasie studiował w Konserwatorium Petersburskim i przyjechał do Trościańca na zaproszenie swojego znajomego Aleksego Golicyna.

Kompozytor spędził tu około trzech miesięcy. W Trościańcu pracował nad uwerturą do dramatu Aleksandra Ostrowskiego „Burza” — jednym ze swoich pierwszych utworów symfonicznych.

Czajkowski mieszkał nie w głównym pałacu, lecz w osobnym domu na terenie rezydencji. Budynek ten również wchodzi w skład zespołu historycznego.

Pałac Golicyna i dwór Koeniga w Trościańcu

Okrągły Dziedziniec — dawna ujeżdżalnia i teatr

Kolejnym znanym obiektem rezydencji jest Okrągły Dziedziniec. To niezwykły owalny budynek z cegły o wysokich murach i czterech okrągłych wieżach. Z wyglądu przypomina niewielką twierdzę.

Budowlę wiąże się z rodziną Nadarżyńskich. Wykorzystywano ją jako ujeżdżalnię koni oraz do celów gospodarczych. Za czasów Golicynów odbywały się tu przedstawienia teatralne i cyrkowe.

W źródłach pojawiają się różne daty budowy Okrągłego Dworu. Najczęściej wymienia się rok 1749, jednak w niektórych materiałach rejestrowych pojawia się datowanie na XIX wiek. Dlatego bez dodatkowego potwierdzenia dokumentalnego lepiej nie podawać dokładnej daty budowy.

Okrągły Dwór wyróżnia się połączeniem motywów gotyckich oraz elementów ukraińskiego baroku. Jest to jedna z najbardziej charakterystycznych historycznych budowli Trościańca.

Centrum muzealno-wystawiennicze w dawnym pałacu

Po pracach konserwatorskich w latach 2000. w pałacu urządzono ekspozycje muzealne i wystawiennicze. Galerię sztuki otwarto 22 września 2007 roku.

Centrum Muzealno-Wystawiennicze „Trościaniec” połączyło kilka kierunków: muzeum krajoznawcze, galerię sztuki oraz muzeum czekolady. W pomieszczeniach urządzono pokoje poświęcone Leopoldowi Koenigowi i Piotrowi Czajkowskiemu.

Centralną część budynku przeznaczono na galerię sztuki, a w oficynach umieszczono ekspozycje muzealne. W ten sposób historyczny majątek stał się centrum kulturalnym miasta.

Pałac Golicyna i dwór Koeniga w Trościańcu

Zniszczenia podczas okupacji Trościańca

Podczas okupacji Trościańca w 2022 roku rezydencja Koeniga została uszkodzona i rozgrabiona. Ucierpiały pomieszczenia centrum muzealno-wystawienniczego, część wnętrz oraz obiekty muzealne.

Wskutek wybuchu w pokoju-muzeum Leopolda Koeniga uszkodzeniu uległa zabytkowa szafa oraz krzesło z drugiej połowy XVIII wieku. W oficynie północno-wschodniej zniszczone zostały dawne drzwi i okna. Uszkodzono również unikatowe rzeźby z czekolady — „Czekoladową Koronę” oraz łabędzia z mlecznej czekolady. Z pomieszczeń muzealnych skradziono sprzęt komputerowy.

Część eksponatów udało się uratować. Ekspozycję krajoznawczą zdemontowano i przeniesiono do schronu jeszcze przed inwazją na pełną skalę. Osobną historię ma uratowanie gryfa z Zarzecza — wyrobu z kości z XIII wieku, zwanego również simargłem.

Główna kustoszka zbiorów Julija Iwaszczuk ukryła artefakt w atrapowej instalacji ogrzewania piecowego w rezydencji. Przeleżał tam ponad pół roku.

Po wyzwoleniu miasta rozpoczęto odbudowę kompleksu muzealnego. Prace remontowe ruszyły latem 2022 roku, a w sierpniu centrum muzealno-wystawiennicze ponownie otwarto dla zwiedzających.

Remont pałacu i wzmocniona ochrona UNESCO

Pod koniec listopada 2025 roku w rezydencji rozpoczęto zabezpieczający ремонт dachu prawego skrzydła. Prace prowadzono przy wsparciu amerykańskiej organizacji World Monuments Fund.

4 grudnia 2025 roku Komitet UNESCO ds. Ochrony Dóbr Kulturalnych w Razie Konfliktu Zbrojnego włączył pałac Koeniga — główny budynek rezydencji — do Międzynarodowej Listy Dóbr Kulturalnych pod Wzmocnioną Ochroną.

Pałac Golicyna i dwór Koeniga w Trościańcu

Ten status zapewnia dodatkowe gwarancje międzynarodowe ochrony zabytku podczas konfliktu zbrojnego. Co ważne, na listę wpisano wyłącznie główny budynek rezydencji, a nie cały kompleks z Okrągłym Dworem i domem Czajkowskiego.

Po pałacu warto zobaczyć cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego, lipy trościańskie i stare dęby przy ulicy Myru, a na dłuższy spacer — park „Nieskuczne”.

Jak dojechać

Sadyba znajduje się w centrum Trostianca przy ulicy Myru. Miasto jest położone w rejonie ochtyrskim obwodu sumskiego, około 19 km od Ochtyrki i 50 km od Sum. Do Trostianca można dojechać pociągiem do stacji o tej samej nazwie lub autobusem z Sum i Ochtyrki.