Powiat radzyński leży w północnej części województwa lubelskiego: 965 km², około 54 tysięcy mieszkańców i osiem gmin. Siedzibą jest Radzyń Podlaski z rokokowym pałacem Potockich, a poza nim w powiecie są Czemierniki z zamkiem Firlejów, Wohyń z dawnym miastem królewskim i Kąkolewnica z uroczyskiem Baran. Przez powiat płyną Tyśmienica i Bystrzyca, a sąsiaduje on między innymi z powiatem lubartowskim.

Położenie powiatu radzyńskiego
Położenie powiatu radzyńskiego w województwie lubelskim. Autor: Smat, CC BY-SA 2.0
Województwolubelskie
SiedzibaRadzyń Podlaski
Powierzchnia965,06 km²
Ludność53 953 (31 grudnia 2025, dane GUS)
Gęstość zaludnienia57 osób na km²
Gminy8: jedna miejska, jedna miejsko-wiejska i sześć wiejskich
Sąsiednie powiatym.in. lubartowski, łukowski, parczewski i bialski

Historia

Powiat utworzono dekretem z 17 kwietnia 1810 roku w departamencie siedleckim Księstwa Warszawskiego. W 1816 roku, po reformie Królestwa Kongresowego, powstał obwód radzyński, a w 1844 roku włączono go do guberni lubelskiej. Po reformie z 1866 roku powiat znalazł się w guberni siedleckiej. W latach 1915–1918 teren leżał w zarządzie niemieckiej komendy etapów Ober-Ost, a w 1919 roku wszedł do województwa lubelskiego. Po 1944 roku przywrócono granice z 1939 roku, w latach 1954–1955 wydzielono z niego powiat parczewski, a w 1975 roku powiaty zlikwidowano. Reaktywowano go 1 stycznia 1999 roku w okrojonym kształcie. W latach 1975–1998 wszystkie dzisiejsze gminy poza Borkami należały do województwa bialskopodlaskiego.

Herb i flaga powiatu

Herb powiatu radzyńskiego
Herb powiatu radzyńskiego

Herb powiatu zaprojektowali Krzysztof Skupieński i Dariusz Dessauer, a ustanowiono go 21 kwietnia 2005 roku. Na czerwonym polu kroczy srebrny niedźwiedź z koroną na szyi, który w łapach trzyma złoty krzyż podwójny (półtrzeciakrzyż). Niedźwiedź pochodzi z herbu Radzynia Podlaskiego, korona z herbu województwa lubelskiego, a krzyż z herbu Pilawa Potockich.

Flaga powiatu radzyńskiego
Flaga powiatu radzyńskiego

Osiem gmin

Radzyń Podlaski (gmina miejska, Radzyń Podlaski, 19,31 km²) to siedziba powiatu. Pałac Potockich z XVIII wieku, kościół Świętej Trójcy i dzieje miasta, które w 1468 roku dostało prawa miejskie, opisujemy w osobnym artykule o Radzyniu Podlaskim.

Radzyń Podlaski (gmina wiejska, siedziba w mieście Radzyń Podlaski, 155,17 km²) do 1954 roku nazywała się Biała. Ma 21 sołectw. Leży tu rezerwat Czapliniec w uroczysku Feliksówka, gdzie gniazdują czaple siwe; użytki leśne zajmują około 29 procent gminy.

Czemierniki (gmina miejsko-wiejska, Czemierniki, 107,71 km²) to dawne miasto Firlejów: prawa miejskie dostało w 1509 roku od Zygmunta I Starego, utraciło je 13 stycznia 1870 roku, a odzyskało 1 stycznia 2024 roku. Do gminy należą też Bełcząc, Lichty, Niewęgłosz, Skoki, Stoczek, Stójka i Wygnanów.

Borki (gmina wiejska, Borki, 111,83 km²) ma 17 miejscowości i 15 sołectw. W rejestrze zabytków znajdują się zespół pałacowy z parkiem i spichlerzem w Borkach, park dworski w Maruszewcu oraz zespół dworski i kościół w Woli Osowińskiej. Gminę utworzono 1 stycznia 1973 roku.

Kąkolewnica (gmina wiejska, Kąkolewnica, 147,71 km²) do 2010 roku nazywała się Kąkolewnica Wschodnia. Ma 20 wsi i 20 sołectw, a lasy zajmują około 24 procent powierzchni. Na jej terenie leży uroczysko Baran, o którym piszemy niżej.

Komarówka Podlaska (gmina wiejska, Komarówka Podlaska, 137,56 km²) do 1929 roku nazywała się Przegaliny. Ma 18 miejscowości i 13 sołectw, w tym Brzeziny, Derewiczną, Walinną i Wólkę Komarowską; sąsiaduje z gminami Drelów, Łomazy i Wisznice.

Ulan-Majorat (gmina wiejska, Ulan-Majorat, 107,77 km²) to gmina rolnicza: użytki rolne zajmują około 83 procent powierzchni. Siedziba w Ulanie-Majoracie nazywała się tymczasowo Stok; gmina ma 20 sołectw i 22 miejscowości.

Wohyń (gmina wiejska, Wohyń, 178,17 km²) do 1921 roku nazywała się Lisia Wólka. To najrozleglejsza gmina powiatu, a gęstość zaludnienia wynosi około 39 osób na km². O samym Wohyniu piszemy niżej.

Czemierniki — zamek Firlejów

Zespół zamkowo-pałacowy w Czemiernikach
Zespół zamkowo-pałacowy w Czemiernikach. Fot.: Jacek Karczmarz, CC BY-SA 4.0

Murowany dwór w Czemiernikach powstał prawdopodobnie w XVI wieku i został rozbudowany w latach 1615–1622. Za Henryka Firleja, arcybiskupa gnieźnieńskiego, wzniesiono późnorenesansową willę z bastionowymi fortyfikacjami, a w pierwszej połowie XVII wieku zespół zamkowo-pałacowy z bramą i arsenałem. Od października 1625 do stycznia 1626 roku mieszkał tu Zygmunt III Waza, który uciekał przed zarazą w Krakowie. W 1655 roku miasto zniszczyli Szwedzi. Później właścicielami byli Jan III Sobieski i jego syn Jakub, Stanisław Małachowski, Urszula Radziwiłł, Krasińscy, Edward Raczyński, a od lat 90. XIX wieku Karol Roger Raczyński, ostatni właściciel do 1944 roku.

Kościół parafialny św. Stanisława Biskupa, renesansowo-manierystyczny, wzniesiono w latach 1603–1612 (według innej wersji do 1617). Pierwsza wzmianka o parafii pochodzi z lat 1325–1327.

Wohyń — miasto królewskie na pograniczu

Wohyń był w XVI wieku miastem królewskim w ziemi brzeskiej Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zygmunt I Stary nadał mu przywileje w latach 1519–1522 na prawie magdeburskim, a w 1555 roku Zygmunt August dodał herb „Rak” i prawo do jarmarku w dzień św. Krzyża. Miasto liczyło wtedy około 370 domów i 2300 mieszkańców; siedzibę miał tu starosta Ostafi Bohdanowicz Wołłowicz, a przed unią lubelską odbył się zjazd szlachty litewskiej. Prawa miejskie utracił w 1869–1870 roku, a największą liczbę mieszkańców, 3968, osiągnął w 1914 roku. Kościół św. Anny Samotrzeciej zbudowano w latach 1837–1840, a na cmentarzu stoi drewniana kaplica św. Józefa z przełomu XVIII i XIX wieku.

Uroczysko Baran

W Kąkolewnicy znajduje się uroczysko Baran, nazywane przez mieszkańców „Małym Katyniem”. Od późnej jesieni 1944 roku do przełomu stycznia i lutego 1945 roku, gdy stacjonowała tu 2. Armia Wojska Polskiego, rozstrzeliwano tu żołnierzy AK, WiN i BCh, dezerterów i osoby uznane za wrogów nowej władzy. Dokładnej liczby ofiar nie znamy: najostrożniejsze szacunki mówią o kilkuset, inne źródła o 1300–1800. W 1980 roku utworzono symboliczną mogiłę, na miejscu stoi kamień pamiątkowy, a w Kąkolewnicy jest mural o tych wydarzeniach. Śledztwo wszczęto 8 marca 1991 roku.

Rzeki i tereny przyrodnicze

Głównymi rzekami powiatu są Tyśmienica i Bystrzyca, a na wschodzie biegnie Kanał Wieprz-Krzna. Lasy zajmują od 14 procent powierzchni w Borkach do 29 procent w gminie wiejskiej Radzyń Podlaski. W Feliksówce leży rezerwat Czapliniec, chroniący kolonię czapli siwych.

Dojazd

Przez powiat prowadzi droga krajowa nr 19, która omija Radzyń Podlaski obwodnicą. Biegną tu też linie kolejowe nr 2 i nr 30; czynne są stacje Radzyń Podlaski i Bezwola (techniczna) oraz przystanki Ustrzesz, Bezwola i Brzozowica.