Parczew leży na Równinie Parczewskiej, w północnej części województwa lubelskiego, i jest siedzibą powiatu parczewskiego oraz gminy miejsko-wiejskiej Parczew. W 1401 roku Władysław Jagiełło nadał mu prawa miejskie, a w 1564 roku w Parczewie obradował ostatni z sejmów polsko-litewskich. Dziś to miasto liczące około 10 tysięcy mieszkańców, z neogotycką bazyliką, dawnymi synagogami i lasami, w których w czasie wojny stacjonowali partyzanci.
| Województwo | lubelskie |
|---|---|
| Powiat | parczewski (siedziba) |
| Gmina | Parczew (miejsko-wiejska) |
| Ludność | 10 298 (31 grudnia 2022, dane GUS) |
| Powierzchnia | 8,05 km² |
| Prawa miejskie | 1401 |
| Kod pocztowy | 21-200 |
| Odległość | 63 km do Lublina, 60 km do Białej Podlaskiej, 182 km do Warszawy |
Miasto sejmów i traktu królewskiego
Według Jana Długosza Parczew istniał już w 1235 roku. Prawa miejskie otrzymał w 1401 roku od Władysława Jagiełły; w tym samym roku erygowano parafię św. Jana Chrzciciela. Na zjeździe w Horodle w 1413 roku miasto wyznaczono na miejsce zjazdów sejmów polsko-litewskich i odtąd gościli tu kolejno wszyscy królowie z dynastii Jagiellonów. W latach 1386–1611 przez Parczew biegł Szlak Jagielloński, łączący Kraków z Wilnem przez Lublin.
Miasto było siedzibą starostwa niegrodowego i miało trzy bramy: Lubelską, Chełmską i Łomaską. Tuż obok stała królewska rezydencja zwana Zamkiem, a na rynku ratusz. Miasto miało dwie łaźnie, cztery młyny i kilka browarów oraz prawo składu soli. W XVI wieku działały tu trzy kościoły, cerkiew, synagoga, szkoła i szpital. 7 sierpnia 1564 roku na sejmie w Parczewie Zygmunt August z senatorami przyjął z rąk nuncjusza Giovanniego Francesca Commendoniego księgę ustaw soboru trydenckiego. Był to ostatni sejm parczewski. W 1794 roku wyznaczono tu siedzibę sądu ziemskiego, ale upadek Rzeczypospolitej przerwał jego działalność.
Rozbiory zahamowały rozwój miasta; ożywienie przyniosła dopiero linia kolejowa z Lublina do Łukowa, otwarta w 1898 roku. W latach międzywojennych liczba mieszkańców przekroczyła nieco 10 tysięcy. W dniach 29–30 września 1939 roku pod Parczewem doszło do bitwy między oddziałami Grupy Operacyjnej „Polesie”, maszerującymi w stronę Kocka, a wkraczającymi oddziałami radzieckimi; zakończyła się zwycięstwem Polaków. W czasie okupacji sąsiednie Lasy Parczewskie były bazą oddziałów AL, GL i AK oraz partyzantki radzieckiej pułkownika Iwana Banowa. 22 lipca 1944 roku miasto zajęła Armia Czerwona. Powiat parczewski utworzono w 1954 roku; po reformie z 1975 roku Parczew przestał być miastem powiatowym i odzyskał ten status w 1999 roku. W latach 1975–1998 należał do województwa bialskopodlaskiego.
Parczewscy Żydzi
Zygmunt August zezwolił na zamieszkiwanie Żydów w Parczewie w 1564 roku, choć gmina żydowska istniała tu wcześniej. W 1633 roku Władysław IV odnowił jej przywilej posiadania synagogi i kirkutu. Przed wojną Żydzi stanowili około połowy mieszkańców. Niemcy utworzyli w mieście getto, które zlikwidowano w 1942 roku; mieszkańców wywieziono do obozu zagłady w Treblince.
Do dziś stoją dwa budynki po synagogach, przy ulicach Piwonia i Żabiej. Dom modlitwy z końca XIX wieku wzniesiono w stylu eklektycznym po 1873 roku. Modernistyczny bejt ha-midrasz przy ulicy Piwonia 1, datowany na około 1920 rok, po wojnie przebudowano na kino, a dziś jest salą weselną. Zachowała się też rytualna mykwa z początku XX wieku. Cmentarz żydowski nie przetrwał, w jego miejscu urządzono park.

Bazylika i inne zabytki

Najważniejszym zabytkiem jest neogotycka kolegiata, dziś bazylika mniejsza: bazylika św. Jana Chrzciciela, wzniesiona w latach 1905–1913 staraniem księży Stanisława Wierzejskiego i Stanisława Zarzyckiego. Do najcenniejszych zabytków parafii należą ornat z XVI wieku z motywem biblijnym, wyszyty według tradycji przez Elżbietę Habsburżankę, pierwszą żonę Zygmunta Augusta, oraz klasycystyczna monstrancja z 1788 roku, ufundowana przez Jana i Mariannę Koczurów. W mieście działa też druga parafia rzymskokatolicka, Opatrzności Bożej, z własnym kościołem.
Przy bazylice stoi drewniana dzwonnica z 1675 roku o ramowo-słupowej konstrukcji i dachu krytym gontem; dziś pełni funkcję kaplicy przedpogrzebowej. Hala targowa na placu Wolności powstała w 1938 roku według projektu Artura Bernhardta. Z końca XIX wieku pochodzi też dawna szkoła powszechna.

Pomnik Niepodległości odsłonięto w 1928 roku: na kolumnie widnieje orzeł zrywający się do lotu, a tablica przypomina „sto dwadzieścia trzy lata strasznej niewoli” (1795–1918). Pomnik Józefa Piłsudskiego stanął 8 listopada 1931 roku, a po zniszczeniu pod koniec lat 40. odbudowano go w 1992 roku z inicjatywy społecznego komitetu. Plac wokół niego zrewitalizowano w 2014 roku. W mieście jest także pomnik Powstania Styczniowego.
Herb

Herb Parczewa przedstawia złotego jelenia w czerwonym polu tarczy. Rada miejska ustanowiła go uchwałą z 29 maja 2017 roku, a poprzedni herb obowiązywał do 30 maja 2000 roku. Jeleń nawiązuje do herbu historycznej ziemi lubelskiej i do puszczańskiego charakteru okolicy. Na pieczęciach z XVI–XVIII wieku jeleń kroczył lub skakał, a XIX-wieczny projekt Heroldii Królestwa Polskiego pokazywał go skubiącego trawę; wszystkie wersje miały jednak złotego jelenia w polu czerwonym.
Piwonia, lasy i rezerwaty
Miasto leży przy ujściu Konotopy i Kołodziejki do Piwonii. Ma dwa parki miejskie, przy ulicy 11 Listopada oraz między ulicami Ogrodową i Kościelną, a także zalew miejski o powierzchni 4,6 ha, z którego korzystają wędkarze.
Około 3 km na południe od wsi Laski, w gminie Parczew, leży rezerwat Jezioro Obradowskie. Utworzono go w 1975 roku, ma około 82 ha i chroni jezioro dystroficzne, torfowisko przejściowe i fragmenty lasów. Ścieżka edukacyjna ma 800 m, z czego około 700 m to drewniana kładka, a częścią trasy jest pływający pomost widokowy.

W gminie Dębowa Kłoda leżą rezerwaty „Lasy Parczewskie”, chroniący sosnowe starodrzewy w miejscach działalności partyzanckiej, z ziemiankami, okopami i zbiorowymi mogiłami, oraz „Królowa Droga” z pomnikowymi dębami, około 8 km od miasta. W gminie Milanów rośnie rezerwat Czarny Las z dębami szypułkowymi liczącymi około 170 lat. Dolina Tyśmienicy jest obszarem Natura 2000 o powierzchni 7363,7 ha, ważnym dla ptaków lęgowych, między innymi bielika, bąka, błotniaka stawowego i kulika. W leśnictwie Jedlanka biegnie ścieżka „Bobrówka”: pętla o długości około 3,3 km, z kładką o długości około 1 km, trzema pomostami widokowymi i 14 przystankami edukacyjnymi.
Odcinek dawnego Szlaku Jagiellońskiego między Parczewem a Ostrowem Lubelskim oznakowano jako trasę rowerową „Gościniec Królewski”. Co roku w mieście odbywają się Dni Parczewa, Jarmark Jagielloński, Noc Świętojańska, Zlot Kapel Podwórkowych i Bieg Pamięci Żołnierzy Wyklętych „Tropem Wilczym”.
Dojazd
W Parczewie krzyżują się drogi wojewódzkie: nr 815 (Lubartów – Parczew – Wisznice), nr 813 (Łęczna – Ostrów Lubelski – Parczew – Międzyrzec Podlaski) i nr 819 (Parczew – Sosnowica – Wola Uhruska). Przez miasto biegnie linia kolejowa nr 30 Łuków – Lublin Północny, zbudowana w latach 1894–1898 jako jednotorowa; drugi tor dołożono w 1904 roku. Na stacji stoi wieża ciśnień z zewnętrznymi schodami prowadzącymi na górną kondygnację. Do przejścia granicznego z Białorusią w Sławatyczach jest około 50 km.
Miasta partnerskie
Parczew współpracuje z francuskim Bressuire, ukraińskim Lubomlem i litewskimi Prenami. W 1978 roku Rada Państwa PRL odznaczyła miasto i gminę Parczew Krzyżem Grunwaldu II klasy.