Są miejsca, gdzie człowiek jest gościem. Gdzie cisza leśna nie mierzy się brakiem dźwięków, a wręcz przeciwnie — gęstym gwarem ptaków, chrzęstem gałęzi pod kopytami łosia, dalekim wyciem wilka o wieczornej zorzy. Takie miejsce jest na Ukrainie. To Poleski Rezerwat Przyrody — 20 104 hektary nienaruszonej przyrody na północy Żytomierszyny, gdzie od 1968 roku chroniony jest jeden z najstarszych i najbardziej niesamowitych zakątków dzikiej przyrody naszego kraju. Kolejne ponad 14 tysięcy hektarów stanowi strefa ochronna, która dodatkowo chroni ekosystem przed ingerencją człowieka.
Gdzie tajga spotyka się z Europą
Poleski Rezerwat leży w międzyrzeczu Uborci i Bolotnicy — dwóch rzek, które łączą się poza jego granicami i niosą swoje wody do Prypeci. Na północy graniczy z Białorusią, na zachodzie — z obwodem rówieńskim. Ta pozycja geograficzna czyni rezerwat unikalnym naturalnym skrzyżowaniem: tutaj, na stosunkowo niewielkim terytorium, spotykają się zwierzęta i rośliny różnych stref przyrodniczych — od borealnej tajgi po lasy liściaste i lasostep.
Ciągłe lasy sosnowe typu podtajgowego, których nie ma już nigdzie na Ukrainie, przeplatają się z nieprzemierzonymi torfowiskami sfagnowymi, jeziorami o malowniczych brzegach i łąkami wzdłuż rzek. Właśnie tutaj przebiega południowa granica występowania wielu roślin borealnych, charakterystycznych dla tajgi. Ta dzikość to nie tylko estetyczna, ale i naukowa wartość: rezerwat wchodzi w skład Europejskiej Sieci Ekologicznej Emerald (Szmaragdowej Sieci) zgodnie z Konwencją Berneńską.
Granity pod piaskami: geologia i klimat
Geograficznie teren ten leży na granicy Ukraińskiej Tarczy Krystalicznej i Niziny Prypeckiej. Dlatego można tu zobaczyć dawne skały prekambryjskie — granity, gnejsy, kwarcyty, a powierzchnię pokrywają piaski pochodzenia lodowcowego, osady aluwialne i torfy. Rzeźba terenu jest bardzo charakterystyczna dla Polesia: wydmy piaszczyste, wały lodowcowe i głębokie zagłębienia wypełnione bagnami. Wody gruntowe w zagłębieniach zalegają zaledwie na głębokości 20–50 centymetrów, a na wzniesieniach mogą opadać do 15 metrów — ta różnica tworzy mozaikę różnych typów roślinności.
Klimat jest umiarkowanie kontynentalny i dość wilgotny: lato jest ciepłe, ze średnią temperaturą około +17 °C, zimy są łagodne, choć zdarzają się mrozy do −36 °C. Roczna suma opadów wynosi od 510 do 1070 mm, co stale nawilża gleby i podtrzymuje ekosystemy bagienne.
Bory, torfowiska i relikty lodowcowe
Lasy sosnowe zajmują ponad 77% powierzchni gruntów leśnych rezerwatów, kolejne około 17% to lasy brzozowe, reszta to olsy i inne nasadzenia. Na szczytach piaszczystych wydm rosną rzadkie bory chrobotkowe: sosny tutaj nawet w wieku 50–70 lat rzadko przekraczają 10 metrów wysokości, za to chronią gleby przed erozją. Na wilgotniejszych terenach — bory sosnowe z czernicą, borówką brusznicą, wrzosem i mchami zielonymi, w zagłębieniach międzywydmowych — lasy mchowe i sfagnowe, w dolinach rzecznych — kompleksi brzozowo-olszowe, a na południowym wschodzie — nawet lasy dębowe i dębowo-sosnowe.
Torfowiska zajmują około 5 tysięcy hektarów. Większość z nich to torfowiska mezoroficzne, ale są też oligotroficzne — z brunatnymi i czerwonymi mchami sfagnowymi. Na kompleksie bagiennym Spudy zachowały się relikty lodowcowe — szelężnik błotny oraz żurawina drobnoowocowa. Ogółem flora rezerwatu liczy ponad 600 gatunków roślin naczyniowych i 139 gatunków mchów; 20 gatunków roślin wpisano do Czerwonej Księgi Ukrainy, w tym storczykowate i widłakowate.
279 gatunków kręgowców — i to jeszcze nie wszystko
Fauna kręgowców rezerwatu i jego okolic liczy 279 gatunków: 45 gatunków ssaków, 195 gatunków ptaków, 12 gatunków płazów, 7 gatunków gadów i 19 gatunków ryb. Znanych jest ponad 1100 gatunków owadów — i ta liczba nie jest pełna: fauna entomologiczna regionu nadal nie została do końca zbadana.
Świat zwierzęcy rezerwatu można wyobrazić sobie jako kilka warstw. U podstawy leżą gatunki tajgowe, charakterystyczne dla lasów Skandynawii i Europy Północnej: ryś, łoś, zając bielak, głuszec, puszczyk mszarny. Razem z nimi żyją typowi mieszkańcy lasów liściastych Europy Środkowej – dzik, kuna leśna, koszatka leśna, dzięcioł zielony. Z południa zaś do rezerwatu wnikają gatunki stepolesne, w tym czapla biała oraz żółw błotny. Takie zróżnicowanie na tak małej powierzchni to rzadkość na terenach chronionych Europy.
Gwiazdy rezerwatu: zwierzęta, które warto poznać
Głuszec – legenda tajgi na południu
Głuszec w Rezerwacie Poliskim to nie tylko ptak, to symbol. Jeden z największych na świecie przedstawicieli rzędu grzebieniących, którego samce osiągają wagę 6 kilogramów, głuszec jest typowym mieszkańcem iglastej tajgi. Na Ukrainie występuje wyłącznie na Polesiu – i to właśnie rezerwat utrzymuje jedną z nielicznych jego stabilnych populacji. Żywi się głównie igliwiem, pąkami i jagodami. Podczas wiosennych godów samce na kilka sekund dosłownie niczego nie słyszą wokół – stąd też nazwa. Ptak jest wpisany do Czerwonej Księgi Ukrainy.
Sarna – piękno i niepokój lasu
Sarna to kluczowe zwierzę w łańcuchu pokarmowym rezerwatu, główna zdobycz rysia i wilka. Mała, wdzięczna, o wadze od 20 do 37 kilogramów, żyje w lasach i na ich skrajach, żywi się trawą, młodymi pędami i liśćmi.
Jesienią i zimą sarny gromadzą się w grupy liczące do 10–12 osobników. Wiosną grupy się rozpadają, a pod koniec maja samice rodzą po dwa, trzy koźleta. Maluchy niemal nie mają zapachu, co chroni je przed drapieżnikami w pierwszych tygodniach życia. Do jesieni osiągają wagę 15–18 kilogramów – połowę masy dorosłego zwierzęcia.
Dzik – wszystkożerny wędrowiec
Dzik to kolejny charakterystyczny mieszkańca poliskich lasów. Dorosłe samce ważą do 180–300 kilogramów i prowadzą głównie nocny tryb życia. Zwierzę wszystkożerne: je trawę, korzenie, żołędzie, larwy owadów, dżdżownice, żaby. W ciepłej porze dziki uwielbiają tarzać się w błocie – w ten sposób ratują się przed owadami krwiopijnymi.
Warchlaki, które samica rodzi w marcu i kwietniu, rosną szybko: do jesieni ważą 20–25 kilogramów. Rodzina trzyma się razem aż do pojawienia się nowego miotu. Głównym naturalnym wrogiem dzika w rezerwacie jest wilk.
Ryś i wilk – drapieżniki trzymające równowagę
Ryś i wilk to regulatorzy całego ekosystemu. Powstrzymują populacje saren i dzików przed nadmiernym wzrostem, który doprowadziłby do zniszczenia roślinności. Ryś jest wpisany do Czerwonej Księgi Ukrainy, a oba drapieżniki znajdują się w rezerwacie pod niezawodną ochroną.
Ptasi raj: 195 gatunków pod jednym niebem
Ptaki to najliczniejsza grupa kręgowców w rezerwacie. Czapla siwa, żuraw, błotniak stawowy, lelek, puszczyk mszarny, gąsiorek, cietrzew to tylko część powszechnych tutaj gatunków. Derkacz, wpisany na Europejską Czerwoną Listę, gniazduje na okolicznych łąkach. Bocian czarny – niezwykle rzadki ptak, którego populacja na Ukrainie nie przekracza 400–450 par – również znajduje tu schronienie.
Na początku lata rezerwat zamienia się w ptasią salę koncertową. Siniaki, skowronki, drozdy, sójki, zięby i dzięcioły wypełniają las dźwiękami, jakich nie usłyszy się w żadnym mieście.
Mrówki – niewidzialni obrońcy lasu
Na osobną uwagę zasługuje świat owadów, a w szczególności mrówka rudnica (Formica rufa). Setki ogromnych mrowisk w lasach mieszanych rezerwatu to wynik nie tylko naturalnego procesu, lecz także wieloletniej pracy naukowców. W czasach radzieckich prowadzono tu masowe sztuczne osiedlanie mrówek: rozmnażano je poprzez odsadki, ogradzano mrowiska przed zniszczeniem oraz wyjaśniano lokalnym mieszkańcom ich rolę.
Rola ta robi naprawdę duże wrażenie. Jedno średnie mrowisko w ciągu 100 dni niszczy około 12 kilogramów szkodliwych owadów. W ciągu godziny zbieracze przynoszą do gniazda nawet 1500 owadów, a strefa żerowania wokół mrowiska przekracza 20 hektarów.
Łoś – olbrzym w gęstwinie
Łoś to największy mieszkańca rezerwatu. Długość ciała do trzech metrów, wysokość w kłębie do 2,3 metra, waga do 570 kilogramów. Przy takich rozmiarach porusza się po lesie niemal bezszelestnie, nawet w najgęstszych zaroślach. Szczególnie ostrożnym z łosiami trzeba być we wrześniu: w okresie rui samce stają się agresywne.
Rany przeszłości i zagrożenia teraźniejszości
Teren ten nie zawsze był nienaruszony. W czasie wojen i w latach powojennych aktywnie wycinano tu lasy, a w latach 60. przeprowadzono meliorację, która zmieniła bilans wodny – do dziś zachowały się kanały o łącznej długości około 7 kilometrów. Mimo to rezerwat zachował swoją wyjątkowość, a większość bagien pozostaje w stanie naturalnym.
Rezerwat jest wyspą. Wokół niego rozciągają się zwykłe poleskie wieś, a kłusownictwo pozostaje przewlekłym problemem: sarny, łosie, dziki, bobry i ptactwo wodne stają się zagrożone, gdy tylko opuszczają granice strefy chronionej. Nawet w czasie wojny nie zniknęły inne problemy – nielegalne wycinki, dzikie wysypiska i zanieczyszczenie zbiorników wodnych. Odrębny nacisk wywierają interesy przemysłowe: ekolodzy wielokrotnie bacznie reagowali z powodu prób uzyskania zezwolenia na wydobycie kopalin na terenie rezerwatu.
Ekoturystyka: jak odwiedzić rezerwat i niczego nie uszkodzić
Rezerwat Poleski to nie park narodowy z rozbudowaną infrastrukturą turystyczną. Swobodne poruszanie się po jego terenie jest zabronione: na drogach leśnych ustawiono znaki ostrzegawcze i szlabany. Jest to konieczny warunek ochrony dzikiej przyrody, która przyzwyczaiła się do życia bez człowieka.
Jednak zorganizowane wycieczki są jak najbardziej realne. Rezerwat oferuje trasy edukacyjne dla dorosłych i uczniów, które można zamówić za pośrednictwem administracji. Wycieczki zimowe mają wyjątkowy urok: pokrywa śnieżna zmienia sosnowy las w bajkę, a ślady zwierząt na śniegu czyta się jak otwartą księgę.
Co zobaczy uważny odwiedzający? Gigantyczne mrowiska wysokie na ludzki wzrost. Wieloletnie bory sosnowe, gdzie pnie drzew pną się w górę niczym kolumny katedry. Torfowiska mszarne z ich niezwykłą roślinnością. A jeśli dopisze szczęście – sylwetkę łosia we porannej mgle lub zrywający się z wierzchołka sosny głuszec.
Dlaczego to jest ważne dla nas wszystkich
Rezerwat Poleski to nie tylko „ładne miejsce na spacery”. To żywe archiwum ewolucji, w którym zachowały się ekosystemy, jakie w większości krajów Europy zniknęły kilkaset lat temu. Każdy gatunek, który tu żyje, jest ogniwem łańcucha. Zniknie sarna – ryś i wilk nie będą miały co jeść. Znikną mrówki – i nasadzenia zaczną chorować. Zniszczone zostaną bagina – i zniknie bilans wodny całego regionu.
Dlatego Rezerwat Poleski chroni nie tylko zwierzęta i rośliny. Chroni samą ideę tego, jakim może być świat bez człowieka — i pokazuje, z czego człowiek może skorzystać, jeśli nauczy się chronić, a nie tylko brać.
Jak dojechać
Rezerwat leży na północy rejonu korosteńskiego, na terytorium hromad owruckiej i olewskiej, w pobliżu granicy z Białorusią. Siedziba administracji znajduje się we wsi Sielezówka; najbliższe duże miasta to Owrucz i Olewsk. Zwiedzanie — wyłącznie po wcześniejszym uzgodnieniu z administracją rezerwatu.
Zdjęcia Serhija Żyły
