Drewniana cerkiew świętego Antoniego Peczerskiego i świętej męczennicy Paraskewy stoi w małej wsi Hoła w gminie Stary Brus, między Włodawą a Sosnowicą. Obok znajduje się stary cmentarza prawosławny z kaplicą oraz skansen kultury ludowej Chełmszczyzny i Podlasia, więc jest to jedno z najlepszych miejsc Polskiego Polesia, aby zobaczyć drewnianą wieś razem ze świątynią. Historia świątyni jest rzadka nawet jak na ten region: przez cztery stulecia była prawosławna, unicka, znów prawosławna, neounicka i wreszcie prawosławna.
Od unii do 1875 roku
Parafię prawosławną w Hołej wspomina się w 1588 roku. Unię przyjęła prawdopodobnie od razu po 1596 roku: cerkiew, którą w 1610 roku ufundował Florian Rzewuski, była już unicka. Tamta świątynia spłonęła, a w 1702 roku na jej miejscu wzniesiono nową; w 1814 roku postawiono obok niej dzwonnicę. W latach 1846–1847 według projektu architekta powiatowego zbudowano jeszcze jedną cerkiew, zachowując przedsionek starszej. Właśnie dlatego na tablicach i w rejestrze zabytków budynek często datuje się na 1702 rok, choć obecny zręb pochodzi z połowy XIX wieku.
W 1875 roku, po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej, parafię przymusowo przelano na prawosławie, a świątynię przebudowano i dodano nowy przedsionek. Nie wszyscy wierni się z tym pogodzili: Hołę badacze wymieniają wśród nielicznych miejsc dawnej rosyjskiej części Polski, gdzie grekokatolicy doczekali odrodzenia Polski.
Pierwsza parafię neounicka
W 1915 roku mieszkańcy prawosławni wyjechali w bieżeństwo, a kiedy wrócili, cerkwi im nie oddano. 10 sierpnia 1924 roku biskupa siedlecki Henryk Przeździecki założył tu pierwszą na Lubelszczyźnie parafię neounicką, a świątynia otrzymała nowe wezwanie świętej Paraskewy. Na przełomie lat 1929–1930 była to największa parafię neounicka w regionie — liczyła 1879 wiernych. Służby odprawiali na zmianę ksiądz, który przeszedł z prawosławia, oraz jezuici; obrzęd pozostawał prawie taki sam jak u prawosławnych, jedynie z modlitwą za papieża.
Podczas II wojny światowej świątynia znów stała się prawosławna, w 1941 roku ucierpiała od pożaru i została odbudowana przez samych wiernych. Po wysiedleniach w 1947 roku cerkiew otwieraną tylko na Wielkanoc przez kilka lat, a w 1953 roku przywrócono ją do kultu jako filię parafii w Horostycie. W latach 2010–2014 świątynię gruntownie wyremontowano: nowe fundamenty, szalowanie, dach, podłoga i okna. Nabożeństwa odbywają się tu dwa razy w miesiącu, a pod koniec lipca liturgią otwiera się Jarmark Holeński.
Co jest w środku
Cerkiew jest zrębowa, szalowana deskami, na planie prostokąta, z zakrystią, skarbczem i przedsionkiem; z trzech małych kopuł ocalała jedna. Ikonostas pochodzi z drugiej połowy XIX wieku. Starsze od niego są procesyjna ikona z 1762 roku, unicki obraz Niepokalanego Poczęcia Matki Bożej w otoczeniu dwunastu scen maryjnych, obraz świętej Paraskewy z 1774 roku, kopia ikony Częstochowskiej z XVIII wieku oraz silnie uszkodzona ikona maryjna z XV wieku. Przechowywane są także barokowa monstrancja oraz unickie księgi liturgiczne z 1639 i 1780 roku.
Skansen obok cerkwi
Skansen kultury materialnej Chełmszczyzny i Podlasia założono w 1985 roku, i do dziś opiekuje się nim społeczny komitet miłośników. Główny budynek to chałupa zamożnego chłopa, przeniesiona z Wyryk, z wieńcowych bali, pod dwuspadowym strzechowym dachem. Wokoło – wiatrak-koźlak z początku XX wieku, stodoła, kapliczka i stare ule. Burza w lipcu 2020 roku połamała skrzydła wiatraka i uszkodziła dachy, a towarzystwo zbierało pieniądze na remont. Co roku w ostatnią niedzielę lipca odbywa się tu Jarmark Holeński z twórcami ludowymi, na który w ostatnich latach zjeżdżało do 10 tysięcy ludzi.
Jak dojechać
Goła leży około 25 km na zachód od Włodawy; najwygodniej dojechać samochodem lub rowerem, transport publiczny jeździ tu rzadko. Kilka kilometrów dalej znajduje się cerkiew w Horostycie i cerkiew cmentarna w Kaplonosach, a nieco dalej na zachód – Sosnowica oraz jeziora, o których mowa w artykułach Poleskie wiesie wokół Urszulina i Polskie Polesie. Cerkiew jest otwierana dla zwiedzających, najłatwiej dostać się do środka podczas nabożeństwa lub jarmarku. Dla obywateli Ukrainy jest to Polska: potrzebny jest paszport.
