Wieża w Stołpiu — ruiny średniowiecznej murowanej wieży 8 km od Chełma, tuż przy drodze krajowej nr 12 do Lublina. Stoi na wzgórzu nad źródłem, a od niej pochodzi nazwa wsi: „stółp” — stare słowo oznaczające wieżę. To jedna z najstarszych murowanych budowli na wschód od Wisły i zabytek z czasów, gdy Chełm był stolicą Daniela Halickiego. Obecnie zachowały się mury trzech kondygnacji o wysokości około 17 metrów; w 2020 roku na zlecenie wojewódzkiego konserwatora wieżę przykryto drewnianym dachem.
Wieża z kroniki
Pod rokiem 1259 Halicko-Wołyński (Ipatiowski) kronikarz opowiada, że Daniel, osiedliwszy się w Chełmie, postawił niedaleko miasta wieżę, z której było widać okolice, a w odległości mili od miasta — kamienny słup zwieńczony kamiennym orłem. Polscy badacze XIX wieku powiązali te zapisy z dwoma wieżami: w Beławinie, obecnie w granicach Chełma, gdzie pozostały tylko fundamenty, oraz w Stołpiu. Uważano je za strażnicze „ostrzegacze”, które pilnowały podejść do księcia zamku na Wysokiej Górce.
Miejsce to uważano za tajemnicze już w XVI–XVII wieku. Unicki biskup Jakub Susza w książce z 1646 roku przekazywał legendy o pogańskim pochodzeniu wieży oraz o leczniczej wodzie ze źródeł u jej podnóża. W 1925 roku wieżę odwiedził marszałek Józef Piłsudski.
Co znaleźli archeolodzy
Pierwsze wykopaliska w latach 1909–1912 przeprowadziła ekspedycja Pawła Pokriszkina: wtedy znaleziono podłogę z pięciu rozet, którą przewieziono do muzeum w Chełmie. W latach 70. wieżę zmierzyła ekipa Ireny Kutilowskiej z Uniwersytetu Lubelskiego: z zewnątrz jest prostokątna, 5,7 na 6,6 metra, a wewnątrz okrągła, o średnicy 3–3,6 metra, a na ostatniej kondygnacji przechodzi w ośmiokąt. Mury zbudowano z kamienia zlepca (konglomeratu), a najwyższa kondygnacja jest z cegły.
W latach 2003–2005 kompleksowe badania przeprowadził Instytut Archeologii i Etnologii PAN pod kierunkiem profesora Andrzeja Buko. Wniosek: wieżę zbudowano nie wcześniej niż pod koniec XII wieku, a funkcjonowała prawdopodobnie do końca XIII. Obok stała kamienna platforma o wymiarach 12,5 na 15,4 metra z dużym drewnianym budynkiem. Na najwyższej kondygnacji była kaplica, a glazurowane płytki podłogowe pochodzą z tej samej pracowni, co płytki z zamku Daniela w Chełmie.
Kaplica czy twierdza
Przeznaczenie wieży nadal jest przedmiotem dyskusji. Starsze opracowania widziały w niej budowlę obronną, nowsze podkreślają charakter sakralny. Istnieje hipoteza, że była to wieża klasztorna, w której mieszkała wdowa po księciu Romanie, matka Daniela, która po śmierci męża w 1205 roku około 1220 osiedliła się w nieznanym miejscu, prawdopodobnie w okolicach Chełma. Podobne wieże-kaplice dla arystokracji budowano w świecie bizantyjskim; podobne budowle były też we Włodzimierzu i Ugruśku. Około lat 80. XIII wieku wieżę otoczono palisadą i fosą, a na przełomie XIII i XIV wieku kompleks spłonął i nie został odbudowany. Dawne wersje o fundatorach z dynastii Piastów obecnie uważa się za mało prawdopodobne.
Jak dojechać
Stołpie leży 8 km na zachód od Chełma, przy drodze nr 12 Chełm — Lublin; od Lublina około 60 km. Wieża stoi tuż przy trasie, można ją obejrzeć z wzgórza. Około półtora kilometra dalej znajduje się dawny klasztorny kościół Zbawiciela w Podgóżu, który również wiąże się z legendami o pogańskich wieżach. Zamek Daniela na Wysokiej Górce i katedra zostały opisane w artykule o Chełmie. Więcej o regionie w artykule „Polskie Polesie: co zobaczyć za Bugiem”. To Polska: obywatelom Ukrainy potrzebny jest paszport zagraniczny.
