Chełm (po polsku Chełm, historycznie Holm) — miasto z populacją około 56 tysięcy mieszkańców na wschodzie województwa lubelskiego, 25 km od granicy z Ukrainą przy Dorohusku. Leży nad rzeką Uherką, dopływem Bugu, na zachodnim krańcu Polesia Wołyńskiego. Nazwa pochodzi od starożytnego słowa „holm” — wzgórze: nad miastem wznosi się Wysoka Górka, gdzie niegdyś znajdowało się księże grodzisko. Przez wieki mieszkali tu obok siebie Polacy, Ukraińcy i Żydzi.
Stolica króla Daniela
Kronika halicko-wołyńska opowiada, że książę Daniel Romanowicz, podczas polowania, zobaczył piękne zalesione miejsce na wzgórzu i założył tu gród. Około 1237–1240 przeniósł tu swoją siedzibę, wzniósł zamek, cerkwie i wieże obronne wokół — ich pozostałości zachowały się w Białawinie oraz Stołpiu. Chełm wytrzymał najazdy mongolskie w latach 1240 i 1259, a tu przeniesiono katedrę biskupią z Uhruska. Daniel zmarł w 1264 roku i według kroniki został pochowany w Chełmie; miejsce pochówku do dziś poszukują archeolodzy. W 1387 roku Chełm ostatecznie przeszedł do Polski, a w 1392 otrzymał prawa miejskie.
Chełmszczyzna i eparchia
Chełm przez kilka wieków był centrum ziemi chełmskiej oraz prawosławnej, a po unii brzeskiej z 1596 roku — greckokatolickiej eparchii. Właśnie wtedy powstał zespół na Górce z katedrą Narodzenia Bogurodzicy oraz pałacem biskupów unickich. Główną świętością była Chełmska Ikona Bogurodzicy; jej oryginał obecnie przechowywany jest w Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku. W 1875 roku władze rosyjskie zlikwidowały chełmską eparchię greckokatolicką, a parafie przekazały prawosławiu. W latach 1912–1915 miasto było stolicą guberni chełmskiej. Po 1918 roku Chełm wszedł w skład Polski, a w latach 1944–1947 większość Ukraińców z Chełmszczyzny przesiedlono do Ukraińskiej SRR lub na zachodnie ziemie Polski. Obecnie w mieście działa cerkiew św. Jana Teologa z połowy XIX wieku — współkatedra Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.
Co zobaczyć w mieście
Spacer warto zacząć od Wysokiej Górki: stąd widać całe miasto, a obok stoją katedra, dzwonnica i dawny klasztor bazylianów. W dół prowadzą ulice Starego Miasta do placu Łuczkowskiego — dawnego Rynku, gdzie odsłonięto fundamenty ratusza z XIV wieku. Wzdłuż ulicy Lubelskiej znajduje się barokowy kościół Rozesłania Apostołów z niezmienionym wnętrzem XVIII wieku oraz dawny kolegium pijarów. Niedaleko jest kościół św. Andrzeja z sanktuarium św. Antoniego, kościół św. Kazimierza (dawna cerkiew garnizonowa), kościół Matki Bożej Zwycięskiej w budynku dawnego kina oraz eklektyczny pałac Krechmarów. Osobnym światem jest modernistyczne Nowe Miasto z lat 1920–1930.
Wapienne podziemia
Pod Starym Miastem leży labirynt Chełmskie Podziemia Kredowe — dawna kopalnia kredy, jedyna tego typu w Europie. Kredę wydobywano tu od czasów Daniela, a najwięcej — w XVII–XVIII wieku: wtedy z osiemdziesięciu domów ze stu można było zejść bezpośrednio z piwnicy do sztolni. Korytarze znajdują się na kilku poziomach i ciągną się na dziesiątki kilometrów. W XIX wieku ograniczono wydobycie, a na początku XX wieku zakazano go z powodu zapadania się ulic. W 2024 roku czytelnicy National Geographic wybrali podziemia „Cudem Polski” z Lubelszczyzny.
Najbardziej znana legenda dotyczy Ducha Biluha, strażnika podziemnych skarbów. Mówi się, że to duch białego od kredy niedźwiedzia, który mieszkał w jaskini na Górce i wychodził, gdy miastu groziło niebezpieczeństwo; właśnie ten niedźwiedź jest na herbie Chełma. Podczas wycieczki Biluh „wynurza się” z ciemności w jednej z komór. Wejście znajduje się przy ulicy Lubelskiej 55a, tylko z przewodnikiem w wyznaczonych godzinach. Wewnątrz przez cały rok panuje około +9 °C, na początku jest sześćdziesiąt schodów, więc przydadzą się ciepłe ubrania i wygodne obuwie.
Muzeum Ziemi Chełmskiej
Muzeum imienia Wiktora Ambrozewicza zajmuje kilka budynków: główny — dawny kolegium pijarów przy ulicy Lubelskiej 55, kamienicę obok oraz starą cerkiew św. Mikołaja z XVIII wieku, gdzie mieści się dział sztuki dawnej i sala koncertowa. W ekspozycjach znajdują się archeologia Chełmszczyzny, przyroda i paleontologia (szczęki mamuta i nosorożca włochatego), sztuka ludowa, historia kolejnictwa. Muzeum jest czynne codziennie oprócz poniedziałku.
Żydowski Chełm
Najstarszym zabytkiem społeczności żydowskiej jest nagrobek z 1442 roku na starym kirkucie. Wielka synagoga stała od 1584 roku, zniszczyli ją Niemcy podczas II wojny światowej. W XVIII–XIX wieku miasto stało się jednym z ośrodków chasydyzmu, a przed 1939 rokiem mieszkało tu około 15 tysięcy Żydów — niemal połowa mieszkańców. Podczas okupacji naziści utworzyli getto, większość jego więźniów zginęła w Sobiborze. Z tamtych czasów pozostała Mała synagoga przy ulicy Kopernika. W żydowskim folklorze Chełm to miasto „mędrców”, którzy zawsze znajdują najdziwniejsze rozwiązania prostych zadań; te żarty opracował w swoich opowiadaniach noblista Izaak Baszewis Singer.
Zasłużone osoby
17 września 1866 roku w Chełmie, w domu dawnego klasztoru pijarów przy ulicy Lubelskiej, urodził się historyk Mychajło Hruszewski: jego ojciec wykładał w miejscowych szkołach, a pierwsze trzy lata życia przyszły przewodniczący Centralnej Rady spędził tutaj. W latach 1940–1944 chełmskim arcybiskupem był Iwan Ohijenko (metropolita Ilarion). Rodowitą chełmianką była światowej sławy skrzypaczka Ida Hendel.
Przyroda w pobliżu
Na obrzeżach miasta znajduje się niewielki stepowy rezerwat Wołwinów z karłowatą wiśnią i innymi ciepłolubnymi roślinami. Kilka kilometrów na wschód zaczynają się chełmskie kredowe torfowiska w Chełmskim Parku Krajobrazowym: rosną tam rzadkie mieczyki błotne i orchidee, gniazduje trzciniak prędki. Najbardziej znanym obszarem jest Bagno Serebryskie. W pobliżu warto zobaczyć także grodzisko w Kane.
Herb i flaga
Na herbie Chełma widnieje biały niedźwiedź kroczący między trzema dębami na zielonym tle. Niedźwiedź jest biały jak kreda pod miastem; według legendy odstraszył najeźdźców od jaskini, w której ukrywali się mieszkańcy. Flaga miasta powtarza te kolory.
Jak dojechać
Z przejścia granicznego Jagodzin – Dorohusk do Chełma jest około 25 km drogą S12/DK12. Chełm to stacja kolejowa na linii Kowal – Lublin: Ukrsalisnycia uruchamia tu bezpośrednie pociągi z Kijowa i innych miast przez Kowal i Jagodzin, rozkład jazdy i bilety dostępne są w aplikacji UZ. Z Lublina jest około 70 km tą samą drogą S12 lub pociągiem, do Włodawy – około 50 km na północ – to już Polskie Polesie. Dla Ukraińców to Polska: potrzebny jest paszport biometryczny.
