We wsi Horodśke w obwodzie żytomierskim, na wysokim brzegu Teterewa, znajduje się uroczysko Czerwona Góra. Znajduje się tu stanowisko archeologiczne związane z późnym etapem kultury trypilskiej.
To nie tylko wzgórze z współczesnymi rzeźbami. Pod ziemią zachowały się ślady osady sprzed kilku tysięcy lat. Archeologi rozpoczęli masowe badania tego terenu jeszcze w latach 30. XX wieku, a dzisiaj miejsce to jest stopni przekształcane w przestrzeń kulturalno-turystyczną.
Stan na wrzesień 2026 roku na Czerwonej Górze zainstalowano już 10 wielkich rzeźb motywowanych kulturą trypilską. W przyszłości ma ich być 12. Zagospodarowanie przestrzeni jeszcze trwa, a zakończenie prac planowane jest na 2027 rok.
Dawna osada na Czerwonej Górze
Późnotrypilską osadę na Czerwonej Górze datuje się na III tysiąclecie p.n.e. Jest to pierwsza znana późnotrypilska osada nad brzegami Teterewa i stała się ona wzorcową dla archeologów: od nazwy wsi wyodrębniono całą grupę stanowisk – tzw. stanowiska typu horodskiego, należące do końcowej fazy kultury trypilskiej.
Czerwona Góra położona jest na naturalnie chronionym przylądku nad Teterewem. Wzgórze ma strome zbocza, które z trzech stron tworzyły naturalną ochronę dla dawnej osady.
Teren stanowiska zajmuje około 2 hektarów – jest to najbogatsze w znaleziska z trzech grodzisk Horodśkiego. W 2004 roku Czerwoną Górę wpisano do rejestru zabytków archeologicznych.
Badania archeologiczne
Wykopaliska sondażowe na osadzie przeprowadzono w 1936 roku, a w 1937 i w kolejnych latach badania kontynuowano.
Archeologi badali pozostałości dawnych domostw, budynków gospodarczych, pieców oraz inne ślady życia ludzi, którzy mieszkali tu tysiące lat temu.
Wśród materiałów znalezionych podczas wykopalisk są fragmenty ceramiki i narzędzia kamienne. Część materiałów archeologicznych z Horodśkiego trafiła do kolekcji muzealnych.
Co ciekawe, ślady dawnej osady trafiają się i dzisiaj: na przyległych terenach znajdują się fragmenty starożytnej ceramiki oraz inne przedmioty związane z życiem mieszkańców osady.
Skąd pochodzi nazwa Czerwona Góra
Nazwa uroczyska wiąże się z cechami samego wzgórza.
Zbocza góry mają gliniastą glebę. Według lokalnych wyjaśnień, o określonej porze dnia, zwłaszcza podczas zachodu słońca, powierzchnia wzgórza nabiera czerwonawego odcienia.
To właśnie to zjawisko przyrodnicze mogło stać się podstawą nazwy Czerwona Góra.
„Cudowny Świat Trypilla”
Współczesne życie stanowiska archeologicznego zyskało nowy rozwój w 2016 roku, kiedy to w Horodśkiem zapoczątkowano edukacyjno-artystyczne centrum turystyczno-informacyjne „Cudowny Świat Trypilla”.
Ideą projektu była popularyzacja historii kultury trypilskiej poprzez sztukę, rekonstrukcję oraz pracę z lokalnym dziedzictwem archeologicznym.
W ramach projektu tworzono rekonstrukcje ceramiki trypolskiej, prace artystyczne oraz inne materiały, które pomagają lepiej wyobrazić sobie kulturę ludzi mieszkających na tym terenie kilka tysiącleci temu.
To właśnie wokół tej idei zaczął z czasem kształtować się współczesny przestrzenny zakątek na Czerwonej Górze.
Trypolskie rzeźby na wzgórzu
Pierwszą dużą współczesną rzeźbę na Czerwonej Górze ustawiono w 2017 roku.
Z czasem zrodził się pomysł stworzenia całej kompozycji pod gołym niebem. Rzeźby wykonuje Ołeksij Markowskyj.
Nie są to starożytne posągi ani znaleziska archeologiczne. Wszystkie one są współczesnymi dziełami sztuki, stworzonymi z inspiracji kulturą trypolską.
Podstawą rzeźby jest metalowy szkielet. Obciąga się go siatką, po czym nanosi zaprawę cementową i ręcznie formuje potrzebne elementy oraz ornamenty. Praca nad jedną figurą może trwać kilka miesięcy.
Stan na wrzesień 2026 roku na wzgórzu obejmuje 10 ustawionych rzeźb. Autorzy projektu planują zwiększyć ich liczbę do 12.
Tak Czerwona Góra stopniowo przekształca się w swoiste muzeum pod gołym niebem, gdzie sztuka współczesna opowiada o dawnej historii tego terenu.
Czerwona Góra dzisiaj
Obecnie Czerwona Góra łączy w sobie stanowisko archeologiczne oraz współczesną przestrzeń turystyczno-artystyczną.
Teren pozostaje otwartą lokalizacją przyrodniczą bez godzin otwarcia: można tuwejść na wzgórze, zobaczyć rzeźby i obejrzeć otaczający krajobraz.
Jednocześnie zagospodarowanie przestrzeni nie zostało jeszcze zakończone. Prace trwają, a ostateczne ukształtowanie lokalizacji turystycznej planuje się w ciągu 2027 roku. Dlatego obecny wygląd Czerwonej Góry nie jest jeszcze ostateczny — nowe rzeźby i elementy zagospodarowania będą pojawiać się tutaj stopniowo.
Co zobaczyć w Horodskatem
Wycieczkę na Czerwoną Górę można połączyć ze spacerem po samym Horodskatem.
Wieś jest ciekawa nie tylko ze względu na późnotrypolskie stanowisko. Znajdują się tu jeszcze dwa grodziska — Mała Góra, ciągnąca się niemal 600 m na południe od Czerwonej Góry za głębokim warem, oraz Dzieciniec z wałem o wysokości około pięciu metrów. Na grodziskach Horodskatego istniał również dawny ośrodek rzemiosła żelazarskiego, gdzie jednocześnie pracowało dziesiątki dymarek.
Niedaleko wsi w lesie stoi Święto-Duchowy Męski Monaster, a granitowe krajobrazy Teterewa ciągną się w stronę Korostyszewa — do kamieniołomu „Wysoki Kamień” i Kanionu Korostyszewskiego.
Jak dojechać
Horodskate należy do hromady Starohodskej w rejonie żytomierskim i leży około 8 km od Korostyszewa, dokąd prowadzi trasa M-06 Kijów — Czop. Czerwona Góra nie ma osobnego adresu, więc podczas podróży samochodem najwygodniej kierować się współrzędnymi obiektu na mapie: uroczysko znajduje się na przylądku nad Teterewem koło wsi.
Kiedy jechać
Na spacer po Czerwonej Górze najlepiej nadaje się ciepła pora roku — od końca wiosny do początku jesieni. W tym czasie wygodniej wchodzi się na wzgórze, ogląda rzeźby i spaceruje po okolicy.
Lokalizacja może być szczególnie nastrojowa bliżej wieczora, gdy światło słoneczne podkreśla rzeźbę gliniastych zboczy.
Ale główna wartość Czerwonej Góry tkwi nie w samych rzeźbach. Współczesna przestrzeń artystyczna tworzona jest tutaj bezpośrednio na terenie dawnej osady, która liczy kilka tysięcy lat.
Dla obwodu żytomierskiego to ciekawy przykład tego, jak dziedzictwo archeologiczne próbuje się nie tylko zakonserwować, ale uczynić je zrozumiałym dla współczesnego odwiedzającego.
