Wieś Stawki w hromadzie Radomyśl rejonu żytomierskiego od 1928 do 2016 roku nosiła nazwę Lenine, ale ma znacznie głębszą i ciekawszą historię, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Wielowiekowa przeszłość, udział mieszkańców w ruchach wyzwoleńczych, zabytki architektury sakralnej i pałacowej czynią ze Stawek widoczny punkt na historycznej mapie regionu. Dziś żyje tu ponad tysiąc ludzi.
Dlaczego Stawki długo pozostawały Leninem
Po przemianowaniu w 1928 roku wieś faktycznie straciła swoją historyczną nazwę. Dla kilku pokoleń mieszkańców „Lenine” stało się swojskim thetonimem, pozbawionym ideologicznej treści — raczej formalnością administracyjną niż symbolem. Dlatego po odzyskaniu niepodległości kwestia przywrócenia historycznej nazwy długo pozostawała na peryferiach uwagi. Dopiero ogólnokrajowa dekomunizacja w 2016 roku przywróciła wsi jej prawdziwe imię — Stawki.
Dawna historia wsi Stawki
Pierwsza pisemna wzmianka o Stawkach datuje się na 1415 rok, kiedy część wsi włączono do dóbr Monasteru Kijowsko-Peczerskiego — co jest świadectwem wczesnego gospodarczego i duchowego znaczenia osady.
W ciągu XVII–XVIII wieku mieszkańcy Stawek wielokrotnie brali udział w ruchach wyzwoleńczych i powstańczych. Wieś była wciągnięta w powstanie pod wodzą Semena Palija, w wystąpienia hajdamackie w połowie XVIII wieku, a także w wydarzenia Koliszczyzny z 1768 roku, kiedy oddziały Iwana Bondarenka działały w rejonie Radomyśla.
Pod koniec XVIII wieku w Stawkach żyło około 200 osób, a do połowy XIX wieku populacja znacznie wzrosła. Wieś miała zróżnicowany skład społeczny i wyznaniowy — mieszkali tu prawosławni, rzymscy katolici oraz społeczność żydowska.
Pałac Dunina-Wąsowicza
Zamczyska, świątynie i życie duchowe
Na terenie Stawek istniały dwa dawne zamczyska — w granicach wsi oraz w polu. Choć do naszych czasów dotrwały w stanie mocno zrujnowanym, ich obecność potwierdza obronne znaczenie okolicy.
Ważną rolę w życiu społeczności odgrywała drewniana cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego z 1740 roku, wzniesiona na miejscu jeszcze starszej świątyni. Obok znajdowała się kaplica nad studnią, do której co roku szła procesja. We wsi działała także murowana kaplica rzymskokatolicka z końca XVIII wieku.
Pałac Dunina-Wąsowicza — główna perła Stawek
Prawdziwą dominantą architektoniczną wsi jest pałac z XVIII wieku, który wiąże się z imieniem hrabiego Stanisława Dunina-Wąsowicza. Majątek stał się centrum życia kulturalnego i gospodarczego okolicy.
Hrabia Stanisław Dunin-Wąsowicz to postać europejskiego formatu: oficer armii napoleońskiej, uczestnik wyprawy Napoleona na Rosję, a później generał brygady Wojska Polskiego. Jego związek ze Stawkami tworzy unikalny historyczny kontekst, łączący historię ukraińską, polską i francuską.
Edukacja i rozwój kulturalny
Na początku XX wieku w pałacu działała szkoła rolnicza, a w 1903 roku we wsi pojawiła się dwukondygnacyjna drewniana szkoła, którą wybudowała nauczycielka Olha Wangenheim. Ta placówka edukacyjna działa do dziś, pozostając żywym świadkiem tradycji edukacyjnych Stawków.
Stawki dziś: nowe życie dziedzictwa historycznego
Zespół pałacowo-parkowy w Stawkach stopniowo się odradza. Dzięki inicjatywom mecenasów i kolekcjonerów przekształca się w przestrzeń artystyczną i kulturalną, w której organizuje się festiwale, koncerty oraz wydarzenia patriotyczne. Wieś ponownie przyciąga miłośników historii, kultury i autentycznej atmosfery Polesia. Obok znajduje się Radomyszl z zamkiem na miejscu dawnej papierni.
Dlaczego warto znać historię Stawków
Stawki to przykład wsi, która przetrwała zmianę imperiów, ideologii i nazw, ale zachowała własną tożsamość. Jej historia to historia ludzi, walki, kultury i pamięci, która powraca wraz z prawdziwymi nazwami i wartościami.
